Tunceli’de Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşam Ortamlarının Korunması Sözleşmesi (BERN) ile korunan ve Dünya Doğa Koruma Birliği’nce (IUCN) yayımlanan ‘nesli tükenme tehlikesi altında olan türlerin kırmızı listesi’nde yer alan, Alevi inancında da kutsal sayılan yaban keçileri, insanların döktüğü tuz ve kovalarla bıraktığı sular nedeniyle kara yolunu mesken tuttu. Doğa Koruma ve Milli Parklar Şube Müdürlüğü ekipleri de yollara tuz dökülmemesi konusunda uyarıcı tabelalar koyarken; sürü halinde kara yoluna inen dağ keçilerini görenler, hayvanları izlemenin ve ilk kez yakından fotoğraflamanın keyfini yaşıyor. Bölgedeki birçok kentte yaban hayatı ile ilgili incelemelerde bulunan Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ahmet Kılıç, bu yollarla insanlara alışan yaban keçileriyle ilgili hastalık riski konusunda uyarıda bulunarak, uzak durmanın her iki taraf için de daha uygun olacağını söyledi.

‘YAŞAMLARI CİDDİ TEHLİKEDE’

Prof. Dr. Ahmet Kılıç, bu akışkanlığın yaban hayatını tehlikeye soktuğunu belirterek, “Tunceli’de çekilen videolardan izlediğimiz kadarıyla ülkemizin önemli bir problemini görüyoruz. Ülkemiz yaban hayvanları açısından büyük bir çeşitliliğe sahip. Tüm bölgelerimizde memeliler, kuşlar ve diğer canlı türlerinden pek çoğunu görüyoruz. Bu videoda dağ keçilerinin insanlara çok yaklaştığı tespit edilmiş. Yaban hayvanları insanlara alışmış, insanlardan kaçmıyor. Bunun iki büyük riski var; birincisi hayvanlardan insanlara, insanlardan da hayvanlara geçen bakteriler, virüsler var ve bunlar hem insanlar için hem de yaban hayvanları için çok ciddi tehditler. Biliyorsunuz; önceki yıllarda yaşadığımız pandemiden sıkıntılarımız var. Koronanın yarasalardan insana bulaştığı yönünde bir başka olay daha var. İnsanlardan hayvanlara bulaşan, aynı şekilde bakteriler, virüsler var. Bunlar her iki tür için de salgın hastalıklara neden olup, ciddi ölümlere ya da yok olmaya götüren sonuçlara neden olabiliyor. Bir diğer önemli sorun daha var; bu hayvanlar insanlara alışacak olursa evet insanımız tabiatı, doğayı, canlıyı seviyor ama maalesef bunu suistimal eden, bunu kullanan bireyler de var. Bunlar tarafından öldürülme, yakalanma ya da kaçırılma olayı olabilir. Dolayısıyla bu olayın tekrarlanmaması, yayılmaması için ülkemizin bu işlerle ilgilenen milli parklar, av ve yaban hayatı müdürlüklerinin o bölgede tedbir alması lazım” dedi.

‘BU BİR VATANİ GÖREV’

Prof. Dr. Ahmet Kılıç, “Vatandaşlarımızın bu yabani hayvanlara olan besin verme örneklerini maalesef ayılarda, kurtlarda, tilkilerde de görüyoruz. Bunlar hem yaban hayvanları için hem de insan sağlığı için ciddi. Bu konuda milli parkların zaten alanda yiyeceğin kıt olduğu dönemde bu türlere yardımcı olduğunu biliyoruz. Onların kontrolünde düşünülebilir. İnsanımız hem kendi sağlıkları için hem de bu yaban hayvanlarının sağlıkları için bunlara yanaşmasınlar ve bunlara yiyecek vermesinler. Bunlar, insanlara alışacak olursa bunların yaşamları ciddi tehlikede olur. İnsanlarımız da ister istemez riske giriyorlar. O yüzden yaban hayvanlarından uzakta durmaları, görüntüleri uzaktan almaları her iki taraf için de uygun olacaktır. Bu bir vatan görevi, herkesi bu konuda duyarlı olmaya ve yardımcı olmaya bekliyoruz” diye konuştu.

‘BUNLAR, DAĞLARIMIZIN GÜZELLİKLERİ’

Yolda seyir halindeyken durup, yaban keçilerini görüp fotoğraflayan Murat Kızıl ise “Biz de bu keçileri kara yolunda görüp, fotoğrafını çekiyoruz. Uzun süre izliyor ve seviyoruz. Onları bu kadar yakından görmek, bizi çok mutlu ediyor. Bunlar, dağlarımızın güzellikleri” dedi.

Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) Genel Müdürlüğü ile Dicle Üniversitesi (DÜ) işbirliğiyle kurulan Dicle Yaban Hayvanı Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi’nde ameliyathaneler, rehabilitasyon merkezleri, gözlem ve karantina odalarıyla yaban hayvanları tedavi ediliyor.

Kurt, alaca sansar, çakal, oklu kirpi, yaban kedisi, dağ keçisi, kaçakçılardan kurtarılan yavru sincaplar, nesli tükenme tehlikesi altında olan Fırat kaplumbağası, kara leylek ve çok sayıda şahin, kartal ve puhunun tedavi ve rehabilitasyonun yapıldığı merkez, ayrıca DÜ Veteriner Fakültesi son sınıf öğrencilerinin akademik gelişimine de katkı sunuyor.

Eğitim programı kapsamında salı ve perşembe günleri merkeze gelen öğrenciler, kadavra, doldurulmuş ve dondurulmuş yaban hayvanları yerine canlılarla uygulamalı eğitim görüyor.

Veteriner hekim adayları alanında uzman akademisyenlerin yanı sıra DKMP Diyarbakır Şube Müdürlüğünde yaban hayvanları üzerine çalışma yürüten veteriner hekim Kasım Ertürk ve Emre Yalçın tarafından birçok konuda destek alıyor.

“Her yerde yaban hayvanı merkezi yok”

Dicle Yaban Hayvanı Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi Müdür Yardımcısı Prof. Dr. Alaeddin Kaya, AA muhabirine, veteriner hekim adaylarına teorik derslerin yanı sıra merkezde biyoçeşitlilik ve ekolojik yaban hayatı kapsamında pratik dersler verdiklerini söyledi.

Türkiye’nin birçok ilinde veteriner fakültesi bulunduğunu fakat yaban hayvanı merkezi olmadığını kaydeden Kaya, öğrenciler için yaban hayvanlarını tanıma ve yapılacak uygulamaları bilmeleri konusunda böyle bir merkezin varlığının çok önemli ve faydalı olduğunu belirtti.

Öğrencilere diğer kliniklerde pet ve evcil hayvanları tanıma noktasında yeterince imkan sağlandığını ifade eden Kaya, şöyle konuştu:

“Her yerde yaban hayvanı merkezi yok. Bu nedenle merkez Veteriner Fakültesi için büyük bir avantaj sağlıyor. Daha önce çok nadir gördüğümüz bazı özel türleri merkezde yakından görme imkanı var. Burada bu kadar çeşitli kuşu, memeliyi veya sürüngeni yakından görmek önemli. Bu hayvanlara dokunmak, onları tanımak ve onların davranışını görmek büyük bir avantaj. Bu yaban hayvanlarını tanımaları, bunlara yapılacak müdahaleleri bilmeleri açısından Veteriner Fakültesi öğrencileri büyük bir şans yakalamıştır.”

“Akademik çalışmalar yapacağız”

Öğrencilerden Mehmet Can Eşgin de merkezin öğrenciler için büyük bir fırsat olduğunu dile getirerek, Türkiye genelinde bu uygulamayı yürüten pek fazla veteriner fakültesi olmadığını söyledi.

Meslek hayatlarında çok fazla yaban hayvanıyla karşılaşmadıklarını belirten Eşgin, merkezde gördüğü eğitimin akademik gelişimine büyük katkı sağlayacağını aktardı.

Eşgin, “Özellikle Avrupa ve Amerika’da geniş kapsamlı çalışmalar yürütülüyor. Türkiye’de son zamanlarda yaygınlaşmaya başladı. Bu da yaban hayvanı merkezlerinin yaygınlaşmasıyla oluyor. Önümüzdeki yıllarda biz de bu akademik çalışmaları yapacağız. Daha önce bir kurt, puhu veya leyleği yakından görmemiştik. Merkez sayesinde onlara müdahale etme şansı bulduk. Onların nasıl tedavi edildiğini gördük.” ifadelerini kullandı.

Berna Töre ise okudukları dönemde pet hayvanları ve diğer evcil hayvanlar üzerinde eğitim gördüklerini kaydetti.

Merkez sayesinde yaban hayvanlarını da yakından tanıma fırsatı yakaladıklarını anlatan Töre, “Bu alanda bize çok büyük katkısı olduğunu düşünüyorum. Daha önce şahin ya da baykuşa yakın temasım olmamıştı. Şimdi ise nasıl tedavi edildiklerini öğreniyoruz.” dedi.

KARADENİZ Teknik Üniversitesi (KTÜ) Orman Fakültesi Yaban Hayatı Ekolojisi ve Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Şağdan Başkaya, Türkiye’de küresel ısınma kaynaklı hava sıcaklıklarında yaşanan ani değişimlerin, yaban hayvanları üzerindeki etkisine ilişkin, “Yaban hayvanlarının küresel ısınmadan kısa sürede sonuçlarını görecek şekilde etkilenmeleri mümkün değil. Küresel ısınma yaban hayvanları için bolluk ve bereket demektir. Küresel ısınma döneminde birçok hayvan daha çok ve daha rahat besin bulur” dedi.

Dünyada ve Türkiye’de küresel iklim değişikliği nedeniyle hava sıcaklıklarının mevsim normallerinin üzerinde seyretmesi, hava sıcaklıklarında yaşanan ani değişimler, insanlar kadar yaban hayatını da etkiliyor. Kimi bilim insanları, sıcaklık artışından etkilenen hayvanlarda ölümlerin artıp, üremenin azaldığına dikkati çekerken, kimi uzman ise küresel ısınmanın yaban hayatına olumsuz etkilerinin binlerce yıllık bir süreçte ortaya çıkacağını öngörüyor.

‘KISA SÜREDE ETKİLENMELERİ MÜMKÜN DEĞİL’

KTÜ Orman Fakültesi Yaban Hayatı Ekolojisi ve Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Şağdan Başkaya, Türkiye’de küresel ısınma kaynaklı hava sıcaklıklarında yaşanan ani değişimlerin, yaban hayvanları üzerindeki etkisi ile ilgili değerlendirmede bulundu. Başkaya, “Yaban hayvanlarının küresel ısınmadan kısa sürede sonuçlarını görecek şekilde etkilenmeleri mümkün değil. 3, 5, 10, 50 yılda küresel ısınma sonucu ‘şu şöyle oldu’ deyip de küresel ısınmaya bağlamak yanlış olur. Çünkü 100 bin yıllık küresel ısınma sürecinin içerisindeki dünyadan bahsediyoruz. Bu küresel ısınma süreci içerisinde de yine böyle 10 yıllık periyotlarda mini soğuma dönemleri yaşanıyor. Bazen de tam tersine o mini soğumayı yaşarken ‘ısınıyorduk’ diyebiliriz. Uzun yıllara yayılmış olan bir ısınma periyotların içerisinde hayvanların bundan dolayı muzdarip olduğunu söylemek, bunu bizzat küresel ısınmaya bağlamak doğru değil. Küresel ısınma yüzlerce yıllık bir olayın sonrasında bir değişim yapabilir” dedi.

‘KÜRESEL ISINMA DÖNEMİNDE BİRÇOK HAYVAN DAHA ÇOK BESİN BULUR’

Küresel ısınmanın hayvanlar için bolluk ve bereket olduğunu kaydeden Prof. Dr. Şağdan Başkaya, “Küresel ısınma bizleri de etkilemiştir. Asya’daki büyük bir kuraklığın sonrasında biz bu taraflara doğru göç ettik. Bugün bir küresel soğumanın sonucunda oldu. Yani soğuma kuraklık getirdi. Küresel ısınma bolluk ve bereket demektir. Yaban hayvanlar içinde bu böyledir. Küresel ısınma döneminde birçok hayvan, daha çok ve daha rahat besin bulur. Biz şu anda daha çok küresel ısınmanın kötü bir şey olduğuyla ilgili haber bombardımanının etkisi altındayız. Dünyamız 500 milyon yıllık süreç içerisinde uzmanların belirttiğine göre bunun yarısı küresel ısınma ile yarısı da küresel soğumayla geçti. Yani böyle kalp grafiği gibi çıkışlar inişler yaşandı. 500 milyon yılın şu anda biz tekrar bir ısınma dönemindeyiz ve ısınmanın sonrasında tekrar bir soğuma yaşanacağını da uzmanlar bekliyor. Peki, ‘bu ısınmayla ne oluyor’ dersek; evet bol yağışlar oluyor, fırtınalar kopuyor etrafta seller oluşuyor. Ama bunlar küresel ısınma için doğal bir sonuç. Küresel ısınma sonrası bunların olması gayet olağan beklenen şeyler” diye konuştu.

‘YAPMAMIZ GEREKENLERİ YAPMAYINCA KÜRESEL ISINMADAN DERT YANIYORUZ’

Yaban hayvanlarının küresel ısınmadan olumsuz etkilenmelerinin binlerce yıllık bir süreç içerisinde olacağını kaydeden Başkaya, “Burada yanlış olan biz insanların yaptığıdır. Mesela biz su kullanımı konusunda çok kötüyüz. Sulama, içme konusunda, her türlü anlamda suyu kötü kullanıyoruz. Biz bu konularda önlem almamız gerekirken selden yağışların aniden olmasından şikayetçi oluyoruz. Bize bol miktarda yağış düşüyor belki ani düşüşler oluyor. Derelerimizin yataklarına evleri yaparsak o ani yağışlar, seller, bizi olumsuz etkileyecektir. Yani biz yapmamız gerekenleri yapmayınca küresel ısınmadan dert yanıyoruz. Halbuki bol yağış bolluk, bereket demek. Bundan sıkıntı çekmememiz gerekirken sıkıntı çekiyoruz” ifadelerinde bulundu.