Saraybosna Şehir Günü törenleri kapsamında İkinci Dünya Savaşı’nda ve Bosna Hersek’teki 1992-1995’teki son savaşta 1425 gün süren Saraybosna Kuşatması sırasında hayatını kaybedenler için tören düzenlendi.

İkinci Dünya Savaşı’nda yaşamını yitirenler için yaptırılan Sönmeyen Ateş Anıtı’nda başlayan anma törenleri, Bosna Hersek’in ilk Cumhurbaşkanı merhum Aliya İzetbegoviç’in de kabrinin bulunduğu Kovaçi Şehitliği’nde sürdü.

Törenlere Bosna Hersek Devlet Başkanlığı Konseyi Başkanı ve Boşnak üyesi Denis Becirovic, Konseyin Hırvat üyesi Zeljko Komsic, Saraybosna Belediye Başkanı Benjamina Karic ve Saraybosnalılar katıldı.

Becirovic, gazetecilere yaptığı açıklamada, 6 Nisan tarihinin Bosna Hersek’in tarihinde önemli bir yeri bulunduğunu ve yaşanan her şeye rağmen Saraybosna’nın modern bir Avrupa şehri olduğunu söyledi.

Bosna Hersek’teki savaşta 1995 yılındaki Srebrenitsa soykırımını inkar edenlerin olduğunu belirten Becirovic, “Bunlardan birisi de Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vucic. Son haftalarda yaptığı açıklamada Srebrenitsa’da Boşnaklara karşı işlenen soykırımı bir kez daha inkar ederek medeni değerlerin altına düşüyor, bunu yapmamalı. Onu Birleşmiş Milletler mahkemelerinin kararlarını kabul etmeye çağırıyorum. Bu, tüm bölgenin geleceği için çok önemli.” dedi.

Becirovic, kötülükleri önlemenin yolunun eğitimden geçtiğini, soykırımın bir daha kimsenin başına gelmemesi için de yeni nesillere gerçekleri öğretmek gerektiğini ifade etti.

“Şehrimizde yaşayan ve çocuklarını büyüten herkes için daha iyi ve daha güzel bir gelecek yaratıyoruz”

Saraybosna Belediye Başkanı Karic ise şehirlerinin çok kültürlü bir yapıya sahip olduğunu ve tüm vatandaşların gününü tebrik ettiğini kaydetti.

Şehrin savunmasında birçok insanın canının ortaya koyduğunu dile getiren Karic, “Bu şehri sürekli güzelleştirmemiz, gençlerimiz için projeler yapmamız, altyapımızı yenilememiz gerekiyor. Bu kentin tüm ihtişamıyla parlaması için biraz düzenlenmesi gerekiyor ve bu yüzden bu şehrin her santimini işliyor ve inşa ediyoruz. Şehrimizde yaşayan ve çocuklarını büyüten herkes için daha iyi ve daha güzel bir gelecek yaratıyoruz.” ifadesini kullandı.

Saraybosna Şehir Günü kapsamında kuşatma sırasında Saraybosna’da hayatını kaybeden çocuklar için yaptırılan Saraybosna Çocukları Anıtı’nda da tören düzenlendi.

Saraybosna’da 6 Nisan’da ne oldu?

6 Nisan tarihi, Saraybosna için hem iyi hem de kötü anıları barındırıyor.

İkinci Dünya Savaşı’nda, 6 Nisan 1941’de Nazi Almanyası tarafından bombalanan Saraybosna, eski Yugoslavya ordusunun işgalci kuvvetlere karşı başlattığı operasyon sonucu dört yıl sonra yine aynı gün, 6 Nisan 1945’te düşman işgalinden kurtarıldı.

1941-1945’te 7 bin 92’si Yahudi olmak üzere 10 bin 961 Saraybosnalı hayatını kaybetti.

Saraybosna, 6 Nisan 1992’de yeniden saldırıya uğradı. Bu kez Sırp birlikleri tarafından kuşatılan ve her gün bombalanan şehir, 1425 gün kuşatma altında kaldı.

Kuşatma boyunca 1601’i çocuk 11 bin 541 sivil yaşamını yitirdi, şehirdeki tarihi ve kültürel eserler ile altyapı büyük hasar gördü.

“Şubat’tan nefret ediyorum.”

66 yaşında Saraybosnalı Advija Mujaric bu birkaç kelimeyi söylerken sesindeki yoğun acı ve dehşet hissediliyor.

30 yıl önce, 5 Şubat 1994’te, eski Yugoslavya topraklarındaki en ağır savaş suçlarından birinin yaşandığı Markale pazar yerindeki saldırıda ağır yaralanmıştı.

BBC Sırpça’ya konuşan Mujaric, “Benim için 5 Şubat her şeyi yok etti. Yaşamım alt üst oldu, bütün ailem yok edildi” diyor.

Saraybosna pazar yerine o gün alışveriş yapmak için giden 68 kişi saldırıda öldürüldü ve 142 kişi yaralandı.

Aynı pazar yerine 28 Ağustos 1995’te yapılan ikinci bir saldırıda da 37 kişi öldü ve 90 kişi yaralandı.

Saldırıların doğrudan faili bulunamadı ancak Markale farklı mahkeme kararlarına konu oldu.

Saraybosna’da yıllar süren ve 10 binden fazla kişinin hayatını kaybettiği kuşatmayı yöneten Sırp ordusunun Saraybosna-Romanya Kolordu Komutanı Stanislav Galic, 2006 yılında Markale’nin bombalanması dahil farklı suçlardan ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.

Çatışma nasıl başladı?

1980’lerin sonundaki siyasi kriz, eski Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti’nde (SFRJ) hızla çatışmaları tetikledi.

Önce Slovenya, sonra çatışmaların başladığı Hırvatistan bağımsızlığını ilan etti ve ardından Bosna-Hersek’e sıçradı; burada en güçlü ivmeyi kazandı.

Saraybosna kuşatması çok geçmeden başladı.

Bundan sonraki üç buçuk yıl boyunca 250 binden fazla insan, Sırp ordusunun bombardımanı ve keskin nişancı saldırılarının altında yaşayacaktı.

Hayat, elektrik ve ısınma olmadan, yiyecek ve su sıkıntısı içinde devam etti.

71 yaşındaki Amra Kihic, BBC’ye, “Büyük açlık vardı. Salam, tereyağı, kremanın neye benzediğini yıllar içinde unuttum” diyor.

Ve bu ortamda Markale pazarının önemini şöyle anlatıyor:

“Burası yaşamın kaynağıydı, para bile yoktu, herhangi bir şey için sadece takas vardı.

“Kıyafetler, ayakkabılar, insani yardımdan gelen gıda, vakumlu peynir, konserve gıdalar, çorba, un, şeker, tuz ve diğer şeyler.”

Ödeme aracı sigaraydı ve fiyatlar genellikle inanılmaz derecede yüksekti.

Pazarda ayrıca kentte ve cephede yaşanan olaylarla ilgili bilgi alışverişinde bulunulurdu.

Kihiç, “Buraya, binaların arasına bir bombanın düşeceğini asla düşünemezdik” diyor.

30 yıldan sonra görgü tanıklarının hafızalarında olay canlılığını koruyor.

O dönem Saraybosna Emniyetinde polis memuru ve müfettiş olan Dragan Miokovic, patlama anından 45 dakika sonra olay yerine gittiğini anlatıyor:

“Ne bir ceset ne de yaralı bulabildim, kelimenin tam anlamıyla bir mezbahayı andırıyordu.

“Her yer kan içindeydi, bağrışmalar duyuluyordu, insanlar sevdiklerini arıyordu, gerçekten korkutucuydu”.

Katliamın ardından Sırp Ordusu ve Bosna Hersek Ordusu, saldırının sorumluluğuyla ilgili birbirlerini hızla suçlamaya başladı.

Birleşmiş Milletler’in eski Yugoslavya Özel Delegesi Japon diplomat Yasushi Akashi, beş balistik uzmanın yer aldığı bir komisyon kurdu.

2013 yılında Bosna Hersek’te yayın yapan Nezavisne’ye verdiği demeçte, “Uzmanların bombanın nereden düştüğünü değerlendirmesi zordu.

“Tamamen kabul ettiğim sonuç, saldırının her iki taraftan da gelebileceği yönündeydi” dedi.

Akashi daha sonra, Lahey’deki Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesinde Bosnalı Sırpların eski lideri Radovan Karadiç’in ömür boyu hapse mahkum edilmesinin istendiği duruşmada savunma tanığı olacaktı.

Markale’den sonraki günlerde, “bir ya da iki günlüğüne sessizlik oldu” diyor Mikoviç.

Ancak sonraki günlerde yaşam mücadelesi devam ettiğini anlatıyor.

Markale’de bugün de pazar kuruluyor. Her tür ürün var. Taze sıkılmış nar oldukça popüler.

Ancak satıcılar pazarın kışları iyi çalışmadığından şikayet ediyor.

Büyük sorunun süpermarketler olduğunu ve bu yüzden meyvelerini aldıkları fiyata sattıklarını söylüyorlar.

Ancak bunun her yerde, hem Sırbistan hem Hırvatistan’da da aynı olduğunu ekliyorlar.

Karic, İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırıları ve sivil ölümlerini kınadığı gerekçesiyle kendisini tehdit eden İsrailli iş insanı Amir Gross Kabiri’yi polise şikayet etmesine ilişkin durumu ve Gazze’de yaşananları AA muhabirine değerlendirdi.

Bosna Hersek’te 1992-1995’te yaşanan savaşta kuşatma altında kalan Saraybosna’nın Gazze’de yaşananları en iyi anlayan şehir olduğunu belirten Karic, “Saraybosna, tüm kalbiyle Gazze ve halkının yanında.” dedi.

Karic, “Modern tarihin en uzun kuşatmasını yaşayan Saraybosna’nın çocukları çok acı çekti, siviller öldürüldü. Savaşı yaşayan bir ülkenin vatandaşı ve kuşatma altında kalan bir şehrin belediye başkanı olarak Gazze ve masum insanlarına destek vermekten başka ne yapabilirim.” ifadesini kullandı.

Kasım 2023’te İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırıları ve sivil ölümlerini kınadığı gerekçesiyle kendisini tehdit eden İsrailli iş insanı Kabiri’yi polise şikayet ettiğini anımsatan Karic, “Gazze’de yaşananlara sessiz kalmam beklenemezdi. Korkmuyorum, hiçbir zaman da korkmadım. Tehdit, bana göre zayıflık göstergesi. Gerçekler bazen can yakar ama gerçek gerçektir.” diye konuştu.

Gerçeklerin yanında olduğunu aktaran Karic, tehdit ve çirkin söylemlerin güçsüzlük ifadesi olduğunu yineledi.

Saraybosna farklı din ve kültürlere ev sahipliği yapıyor

Karic, Saraybosna’nın birçok farklı din ve kültüre ev sahipliği yapan bir şehir olduğuna işaret ederek “Bütün bayramları hep birlikte kutluyoruz. Saraybosna asla nefret şehri olmadı. Burada barışması gereken siyaset zira sorunları oluşturan da siyaset, insanlar değil.” değerlendirmesini yaptı.

Kendisinin de çok kültürlü bir aileden geldiğini aktaran Karic, “Saraybosna kuşatması başladığında komşumuz ilk bize geldi ve korkmamamızı söyledi. Kimse hangi dine ait olduğumuzu sorgulamadı. Önemli olan insan olabilmek.” dedi.

Karic, Saraybosna’nın birçok kültürel mirası içerisinde barındıran bir şehir olduğunu da söyleyerek belediye başkanı olarak gençleri ve gençlere sağlanan destekleri önemsediğini belirtti.

Saraybosna’da geçen yıl çok sayıda projeyi hayata geçirdiklerini anlatan Karic, Saraybosna’nın 1984’te Kış Olimpiyatları’na ev sahipliği yaptığını ve bu yıl olimpiyatların 40’ıncı yıl dönümünde çeşitli faaliyetlerin düzenleneceğini duyurdu.

“Biz Türkiye ile sadece dost değil, kardeşiz”

Karic, Saraybosna’nın bu yıl Ankara ile kardeş belediye olmasının 30’uncu yılını kutlayacağını belirterek “Türkiye’deki şehirlerle kurduğumuz dostluk ilişkilerinden oldukça memnunuz. Kardeş belediye ağımıza en son Şanlıurfa ve İzmir de katıldı.” diye konuştu.

Şanlıurfa’ya hayran kaldığını dile getiren Karic, “2024’te, Ankara ile kardeş belediye olmamızın yıl dönümü kapsamında birçok etkinlik düzenleyeceğiz. Biz Türkiye ile sadece dost değil, kardeşiz.” ifadesini kullandı.

Karic, Türkiye’nin hangi şehrine giderse gitsin kendini evinde gibi hissettiğini aktardı.

Saraybosna kuşatması 1425 gün sürdü

Avrupa Birliği (AB), 15 Ocak 1992’de Slovenya ve Hırvatistan’ın bağımsızlığını kabul ederken Bosna Hersek’in bağımsızlığı için referandum yapılmasını şart koştu. Bunun üzerine Bosna Hersek, Şubat 1992’de bağımsızlık referandumu yapma kararı aldı. Bosna Hersek’in, 1 Mart 1992’deki referandumunda bağımsız bir devlet olmasının hemen ardından 5 Nisan 1992’de başkent Saraybosna, Sırp birliklerince abluka altına alındı.

Sırp kuvvetleri, 13 bin kişilik kuşatma birlikleriyle Saraybosna’yı çevreleyen tepelere mevzilendi ve buradan ağır ve hafif silahlarla saldırdı. Buna karşılık Bosna Devleti Savunma Kuvvetleri (Bosna Hersek Cumhuriyeti Ordusu-ARBiH), kuşatma altındaki şehirde 19 ay içinde 70 bin kişiden oluşan bir ordu kurdu fakat bu ordu yeterli teçhizata sahip değildi ve kuşatmayı kırmaya gücü yetmedi.

Modern tarihin en uzun kuşatması kabul edilen ve 1425 gün süren Saraybosna kuşatmasında Sırp kuvvetlerinin saldırılarında 1601’i çocuk 11 bin 541 kişi hayatını kaybetti.

Saraybosna’nın kuşatılmasıyla resmen başlayan ve ülkenin dört bir yanına yayılan savaşta ise 100 bin kişi öldü, en az 2 milyon kişi yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kaldı.