İran’ın başkenti Tahran’da yüzlerce öğrenci, geçtiğimiz pazar günü helikopter kazasında hayatını kaybeden İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, Doğu Azerbaycan Valisi Malik Rahmeti, Tebriz Cuma İmamı Ayetullah Ali Haşim, Reisi’nin koruması Seyit Mehdi Musevi, pilotlar Tahir Mustafavi ve Muhsin Deryanuş ile teknik personel Behruz Gadimi’yi anmak için Tahran Üniversitesi önünde toplandı.

Öğrenciler ellerinde, “Reisi, yorulmak bilmezdi” yazılı pankartlar ile Reisi ve İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’ın fotoğraflarını taşıdı. Öğrenciler Tahran Üniversitesi’nin önünden yöresel müzik aletleri eşliğinde ağıtlar okuyarak cumhurbaşkanlığı ofisine doğru yürüdü.

“Bu yaşananlar sanki bir kabus”

İranlı Öğretmen Fatemeh Gaffari, “Reisi’ye oy vermek iftihardır. Gerçekten çok doğru ve dürüst bir insandı. Her zaman halkı için çabalardı. Bu ülkenin bir öğretmeni olarak halkı için çabalayan cumhurbaşkanının anma merasimine katılmak benim görevimdi. Asla inanamıyorum. Bu yaşananlar sanki bir kabus. Çocuğumu buraya getirdim ve umut ediyorum ki onun yolundan ilerlesin. Allah bize sanır versin. Gerçekten çok büyük bir musibet” dedi.

“Son anına kadar halkına hizmet etti ve şehit oldu”

İranlı öğrenci Zohre Hodavend, “Hem gururluyum hem de değerli birini kaybetmenin üzüntüsünü yaşıyorum. Neden birini kaybedince kıymetini daha iyi anlıyoruz? Gururlu olmamın sebebi, kaybettiğimiz cumhurbaşkanımız masa başında oturmazdı aksine halkına hizmet ederdi. ve Son anına kadar halkına hizmet etti ve şehit oldu. Bu sebeple onunla gurur duyuyorum” ifadelerini kullandı.

Kum’dan Tahran kentine götürülecek

Cenazeler Kum’daki törenin ardından bugün yerel saatle 21.00’da başkent Tahran’a doğru yola çıkarılacak. Yarın 07.30’da cenaze töreni gerçekleştirilecek. Son olarak Meşhed kentinde perşembe günü saat 08.00’de başlayacak olan törenin ardından Reisi’nin cenazesi burada defnedilecek.

İran’ı yasa boğan helikopter kazası

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Azerbaycan-İran sınırındaki görüşmesinin ardından Tahran’a doğru yola çıkan Reisi’nin bulunduğu helikopter, İran’ın Doğu Azerbaycan eyaletine bağlı Berazin ile Erdeşiri köyleri arasındaki Dizmar ormanına sert iniş yapmış, bölgeye arama-kurtarma ekipleri yönlendirilmişti. Yoğun sis ve hava şartlarının elverişsizliği nedeniyle arama-kurtarma çalışmaları olumsuz etkilenmişti.

Akıncı İHA helikopterin enkazını tespit etmişti

Havanın kararması, yoğun tipi ve yağışın olumsuz etkilediği arama- kurtarma çalışmalarında yaşanan zorluklar nedeniyle Tahran yönetimi Türkiye’den gece görüşlü helikopter talebinde bulunmuştu. Gece boyu devam eden enkaz tespit çalışmalarında sabah karşı Türkiye’ye ait Akıncı İHA’nın belirlediği konuma yönelen İranlı yetkililer, helikoptere ait enkazı bulmuştu. Konuya ilişkin ilk açıklamayı yapan İran Kızılay Başkanı Pirhüseyin Kulivend, bölgeye ulaşmaya çalıştıklarını belirterek Cumhurbaşkanı Reisi ve beraberindekilerin hayatta kalma şanslarının düşük olduğunu söylemişti. Ardından İran İHA’larının kullanıldığı arama kurtarma çalışmalarında Reisi ve beraberindekilerin cenazelerine ulaşılmıştı.

5 gün ulusal yas ilan edilmişti

İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney yayımladığı taziye mesajı mesajında İran halkına başsağlığı dileyerek ülkede 5 gün ulusal yas ilan etmişti. Hamaney, Anayasanın 131. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Muhammed Muhbir’e 50 gün süreyle Cumhurbaşkanlığı yetkisinin verildiğini aktarmıştı. – TAHRAN

Ama hayat ona farklı bir yol çizdi.

Reisi’nin Pazar günü helikopterinin düşmesi sonucu hayatını kaybetmesi, sağlık durumu uzun süredir ilgi odağı olan 85 yaşındaki dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in yerine kimin geçeceği konusunda artan spekülasyonları da altüst etti.

Ama İran’da sert politikalar izlemekle tanınan Reisi’nin trajik kaderinin İran siyasetinin yönünü değiştirmesi ya da İslam Cumhuriyeti’ni önemli bir şekilde sarsması beklenmiyor.

Bunu Hamaney de henüz Reisi’nin ölümü teyit edilmeden önce sosyal medya platformu X’ten yaptığı bir paylaşımla duyurdu ve “İran halkının endişelenmemesi gerektiğini” ve “herhangi bir aksama olmayacağını” vurguladı.

Ama cumhurbaşkanın ölümü, muhafazakar ve sertlik yanlısı siyasetçilerin artık hem seçilmiş hem de seçilmemiş tüm iktidar organlarına hakim olduğu bir sistemin sınırlarını test edebilir.

Chatham House adlı düşünce kuruluşunda Orta Doğu ve Kuzey Afrika programı direktörü olan Dr. Sanam Vakil’e göre, “Sistem, muhafazakarların birliğini ve Hamaney’e sadakati koruyabilecek yeni bir aday arayışına girerken, onun [Reisi] ölümüyle ilgili büyük bir gösteri yapacak ve işlevselliğini göstermek için anayasal prosedürlere bağlı kalacak”.

Reisi’nin muhalifleri ise 1980’lerde siyasi mahkumların toplu infazında belirleyici bir rol oynamakla suçlanan ve bunu inkar eden eski savcının gidişini selamlayacak ve iktidarının sona ermesinin bu rejimin de sonunu hızlandırmasını umacaklar.

İran hükümeti için Reisi’nin cenaze töreni duygu yüklü olmanın yanı sıra devamlılık sinyalleri göndermek için de bir fırsat olarak değerlendirilecek.

Biliyorlar ki dünyanın gözü İran’ın üzerinde.

BBC’ye konuşan Tahran Üniversitesi’nden Profesör Muhammed Marandi, “Batı, yaklaşık 40 yıl boyunca İran’ın çökeceğini ve dağılacağını varsayıyordu. Ama mucizevi bir şekilde hala burada ve tahmin ediyorum ki önümüzdeki yıllarda da burada olacak” diyor.

Uzmanlar Meclisi’nde bir yer açıldı

Reisi’nin ölümüyle boş kalan ve doldurulması gereken bir diğer kritik pozisyon da zamanı geldiğinde yeni dini lideri seçecek olan Uzmanlar Meclisi’nde boşalan koltuk.

Uzmanlar Meclisi, İran’ın dini liderini seçme, denetleme, gerektiğinde görevden alma yetkilerine sahip.

Chatham House’tan Dr. Vakil, “Reisi potansiyel bir halefti çünkü Hamaney’in de seçildiği dönemde olduğu gibi nispeten genç, çok sadık, sisteme bağlı ve tanınan bir kişiydi” diyor.

Uzmanlar Meclisi’ndeki seçim süreci pek şeffaf değil ve Hamaney’in oğlu Mojtaba Hamaney de dahil olmak üzere bir dizi isim liderlik pozisyonu için yarışıyor.

Bundan daha acil olan ise erken cumhurbaşkanlığı seçimlerinin düzenlenmesi olacak.

Cumhurbaşkanlığı yetkisi şimdilik Reisi’nin Yardımcısı Muhammed Muhbir’e devredildi. Yeni seçimlerin 50 gün içinde yapılması gerekiyor.

İran’da Mart ayında yapılan parlamento seçimlerine katılım rekor düzeyde düşüktü.

Cumhurbaşkanlığı seçimi de bir zamanlar seçimlere coşkulu katılımla övünen bir ülkede gerçekleşecek.

Öte yandan Reisi’yi cumhurbaşkanlığı görevine taşıyan 2021 seçimleri de dahil olmak üzere, ülkedeki son seçimlere ılımlı ve reform yanlısı adayların gözetim organı tarafından sistematik bir şekilde dışlanması damgasını vurdu.

Londra merkezli haber sitesi Amwaj.media’nın editörü Mohammad Ali Shabani, “Erken cumhurbaşkanlığı seçimleri Hamaney’e ve devletin üst kanatlarına bu gidişatı tersine çevirmek ve seçmenlere siyasi sürece geri dönüş yolu açmak için bir fırsat sunabilir” diyor ve devam ediyor:

“Ancak ne yazık ki şu ana kadar devletin böyle bir adım atmaya hazır ve istekli olduğuna dair hiçbir belirti görmedik.”

Reisi’nin yerine kim seçilebilir?

Reisi’nin saflarında bile belirgin bir halef yok gibi görünüyor.

Berlin merkezli düşünce kuruluşu SWP’de misafir araştırmacı olarak görev yapan Hamidreza Azizi, “Bu muhafazakar grup içinde daha sertlik yanlısı olanlar ve daha pragmatik olarak değerlendirilenler olmak üzere farklı kamplar var” diyor.

Azizi, bu durumun yeni parlamentoda ve yerel düzeyde mevcut pozisyon kapma yarışını daha da kızıştıracağına inanıyor.

Reisi’nin koltuğuna kim oturursa otursun, göz korkutan bir gündemi ve sınırlı yetkileri devralacak.

İran’da iktidar nasıl şekilleniyor?

İran İslam Cumhuriyeti’nde nihai karar alma yetkisi dini lidere ait.

Dış politika, giderek artan bir güce sahip olan İslam Devrimi Muhafızları Ordusu’nun (IRGC) kontrolünde.

İran’ın son aylarda İsrail ile eşi benzeri görülmemiş düzeyde gerginlik yaşadığı dönemde karar verici kişi cumhurbaşkanı değildi.

Iran’ın bu dönemde İsrail’e yanıtı tehlikeli bir kısasa kısası tetikledi ve başta Tahran olmak üzere pek çok yerde daha da riskli bir tırmanma sarmalına dair alarm zillerinin çalmasına neden oldu.

Reisi günlük işlere başkanlık ederken İranlılar, uluslararası yaptırımların yanı sıra kötü yönetim ve yolsuzlukla bağlantılı olarak derinleşen mali sıkıntılarla başa çıkmakta zorlanıyorlar.

Ülkede enflasyon %40’ın üzerine çıktı; riyal para biriminin değeri düştü.

Reisi’nin döneminde İslam Cumhuriyeti aynı zamanda İran’ın katı kıyafet kurallarını ihlal ettiği iddiasıyla ahlak polisi tarafından gözaltına alınan 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin gözaltındayken hayatını kaybetmesi üzerine başlayan olağanüstü protesto dalgasıyla da sarsıldı.

Eylemlerden haftalar önce Reisi, kadınların başörtüsü takmak da dahil olmak üzere mütevazı bir şekilde davranmalarını ve giyinmelerini zorunlu kılan İran’ın “Tesettür ve İffet Yasası’nın” sıkılaştırılması talimatını vermişti.

İnsan hakları grupları protestolar sırasında yüzlerce kişinin öldürüldüğünü ve binlerce kişinin gözaltına alındığını söylüyor.

Reisi ülkede popüler miydi?

Amwaj.media’nın editörü Mohammad Ali Shabani, Reisi’nin İran tarihinde cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kaydedilen en düşük katılımla göreve geldiğini ve selefi Hasan Ruhani’nin sahip olduğu popüler yetkiye sahip olmadığını söylüyor.

Ruhani’nin popülaritesi kısmen 2015’te imzalanan, ancak üç yıl sonra ABD Başkanı Donald Trump’ın ülkesini tek taraflı olarak çekmesiyle dağılan nükleer anlaşmadan kaynaklıydı.

O zamandan bu yana Reisi’nin ekibi ile ABD Başkanı Joe Biden yönetimi arasındaki dolaylı görüşmelerde de çok az ilerleme kaydedildi.

Shabani, “[Reisi] İslam Cumhuriyeti karşıtlarının Ruhani’ye yönelttiği öfkenin çoğundan kaçındı, bu da kısmen daha az etkili görülmesinden kaynaklıydı” diyor.

Dışişleri Bakanı da ölenler arasındaydı

Helikopter kazasında ölenler arasında Hüseyin Amir Abdullahiyan da bulunuyor.

Abdullahiyan, İran’ı dünyaya tanıtma ve ülkeye yönelik yaptırımların etkisini hafifletmenin yollarını bulma çabalarında aktif bir rol oynadı.

İsrail- Gazze savaşı etrafındaki acil diplomasi sırasında, İran’ın müttefiklerinin yanı sıra gerginliği yatıştırmak ve kontrol altına almak isteyen Arap ve Batılı dışişleri bakanlarıyla yapılan toplantılarda ön plandaydı.

BBC’ye konuşan üst düzey bir Batılı diplomatik kaynak Abdullahiyan hakkında, “Mesajları iletmek için faydalı bir kanaldı” yorumunu yaptı, “Ancak güç dışişleri bakanlığında olmadığı için oldukça kalıplaşmış mesajlar verme eğilimindeydi” diye konuştu.

Bourse and Bazaar adlı düşünce kuruluşunun CEO’su analist Esfandyar Batmanghelidj ise Reisi hakkında, “Bir cumhurbaşkanının ani ölümü normalde önemli bir olaydır ama potansiyel bir dini lider olarak görülmesine rağmen siyasi destekten ve net bir siyasi vizyondan yoksundu” diyor ve devam ediyor:

“Ancak onu seçtiren siyasi aktörler onsuz da uyum sağlayacak ve ilerleyecektir.”

Suriye Başkanı Beşar Esad, Raisi’nin ölümü üzerine üç gün ulusal yas ilan etti. Esad, Reisi’nin geçen yılki İran gezisini hatırlatarak, Suriye’nin  İran’la stratejik ilişkilerini geliştirmek için Reisi ile çalıştığını söyledi. Esad, İran ile dayanışma mesajı vererek, hayatını kaybedenlerin yakınlarına başsağlığı diledi.

Lübnan’da da geçici Başbakan Najib Mikati üç gün ulusal yas ilan ederken, Parlemento sözcüsü Nabih Berri kazayla ilgili “‘İran ve İslam dünyası bir dizi öncü liderini kaybetmiştir”‘ dedi.

Pakistan Başbakanı Shehbaz Sharif, İran medyasının Reisi’nin helikopter kazasında ölümünü duyurmasının ardından ülke genelinde bir gün ulusal yas ilan etti. Sharif, X hesabı üzerinden “‘Pakistan, Cumhurbaşkanı Reisi ve beraberindekilerin anısına saygı göstermek ve Kardeş İran’la dayanışmasını göstermek amacıyla bir gün yas boyunca bayrakları yarıya indirecek” dedi.

Abbas’dan dayanışma mesajı…

Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas da “Cumhurbaşkanı Reisi ve Dışişleri Bakanı’nın vefatı üzerine kardeş İran halkına içten başsağlığı dileklerimizi sunuyor, Allah’ın merhum Cumhurbaşkanı ve diğerlerine geniş rahmetini bahşetmesini ve ailelerine sabır ve teselli vermesini diliyoruz. Filistin Devleti ve halkının bu büyük acıda İran liderliği ve halkıyla dayanışmasını teyit ediyoruz” dedi.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin dini lider Hamaney’e gönderdiği taziye mesajında, “Reisi, bütün hayatını vatanına hizmet etmeye adamış olağanüstü bir siyasetçiydi. Reisi, Rusya’nın gerçek dostu olarak ülkelerimiz arasındaki iyi komşuluk ilişkilerinin geliştirilmesine paha biçilmez katkıda bulundu, ilişkilerin stratejik ortaklık düzeyine çıkarılması için büyük çaba sarf etti. Reisi ile birçok kez görüşme fırsatım oldu ve bu güzel adamı hep hatırlayacağım”  ifadelerini kullandı.

Hindistan Başbakanı Nareendra Moodi “çok üzgün ve şokta” olduğunu söyled ve.  Reisi’nin İran ve Hindistan’ın ikili ilişkilerine bulunduğu katkının her zaman hatırlanacağını ifade ederek, başsağlığı dileğinde bulundu.

Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Çin Başkanı Xi Jingping’in Reisi’nin görevini vekaleten yürüten Muhammed Muhbir’e bir mesaj gönderdiğini söyledi. Xi’nin mesajında,”Cumhurbaşkanı Reisi’nin Çin ile İran arasındaki kapsamlı stratejik ortaklığın geliştirilmesine önemli katkılarda bulunduğunu” söylediği belirtildi.

Arap Birliği Genel Sekreteri Ahmad Aboul Ghei da Reisi’yle birlikte helikopter kazasında hayatını kaybedenlerin ailelerine başsağlığı diledi.

Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden  şimdilik açıklama yok...

Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah El Sisi Mısır’ın “İran liderliği ve halkı ile dayanışma içerisinde” olduğunu ifade etti ve “Mısır Arap Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ölen İran Cumhurbaşkanı ve vefat edenlerin Allah’ın merhametine kavuşmasını diler, ailelerine sabır ve teselli vermesini temenni eder” dedi.

Irak Başbakanı Shia Al Sudani ve IKBY Başkanı Neçivan Barzani de başsağlığı ve dayanışma mesajlarını ilettiler. Bununla birlikte Körfez ülkelerinden BAE Başbakanı Şeyh Muhammed Bin Reşit, Suudi Arabistan Kralı Salman bin Abdulaziz ve Veliaht Prens Muhammed bin Salman’dan bir açıklama gelmedi.

OPEC Genel Sekreteri  Haitham Al Ghais, Ürdün Kralı 2. Abdullah, Malezya Başbakanı Anwar İbrahim, Sri Lanka Başkanı Ranil Wickremesinghe, Japonya Hükümet Sözcüsü Yoshimasa Hayashi ve Venezuela Başkanı Nicola Maduro da helikopter kazasında hayatını kaybedenlerle ilgili başsağlığı mesajları yayınladılar.

AB’den açıklama…

İtalya başbakanı Georgia Melon da “‘İran yetkililerinin kaza söylentilerini doğruladığını görüyorum. İran’ın iç düzeninde bir farklılık görmüyorum. Avrupa ve G7 müttefikleriklerimizle karmaşık bir bölgesel çerçevenin parçası olan olayla ilgili sürekli iletişim halindeyiz. Gelecekteki İran liderliğinin bölgenin istikrarı ve sakinleştirilmesine katkıda bulunmayı istemesini umuyorum” ifadesini kullandı.

AB Dış İlişkiler Şefi Josep Borrell yazılı açıklamasında, İran Cumhurbaşkanı, Dışişleri Bakanı ve hayatını kaybeden diğer İranlı yetkiler için başsağlığı dileklerini iletti ve “AB, hayatını kaybedenlerin ailelerine ve etkilenen İran vatandaşlarına başsağlığı diler” dedi.

Fransa Dışişleri Bakanlığı da İran İslam Cumhuriyeti’ne “başsağlığı” diledi ve “kazada hayatını kaybedenlerin ailelerinin acılarını paylaştıklarını” ifade etti.

Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel ise X hesabı üzerinden, “AB, Cumhurbaşkanı Reisi, Dışişleri bakanı Abdullahiyan ve helikopter kazasında ölen diğerleri için içten başsağlığı dileklerini iletir” dedi.

İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’ın helikopter kazasında hayatını kaybetmesi tüm dünyada şoke etkisi oluşturdu. Dünya gündemine oturan kaza kırıma ilişkin İstanbul Aydın Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ragıp Kutay Karaca çeşitli değerlendirmelerde bulundu.

“Yüzde 30 gibi en düşük oy oranıyla Cumhurbaşkanı seçilmişti”

Cumhurbaşkanı Reisi’nin ölümünün İran siyasetindeki muhtemel etkilerine ilişkin konuşan Karaca, “İran’da en önemli kişi dini liderdir. Dini bir konsey var ve devrim konseyinden geçen kişiler ancak belli yerlerde aday olabiliyorlar. Reisi’nin seçildiği seçime bakarsanız da karşısındaki tüm adayların bu konsey tarafından engellendiğini ve Reisi’nin yüzde 30 gibi en düşük oy oranıyla Cumhurbaşkanı seçildiğini hatırlarsınız. Dolayısıyla İran’daki düzen, Cumhurbaşkanı kaybıyla tamamen değişecek ya da farklı noktalara gidebilecek bir düzen değil” açıklaması yaptı.

“İran için Uluslararası görünüm etkisi olur”

Karaca sözlerine şu şekilde devam etti:

“Cumhurbaşkanı’nın yetkisi de Devrim Konseyi’nde ve dini liderde. Dolayısıyla yerine yardımcısı vekaleten getirilecek. Dini liderin ve devrim konseyinin işaret ettiği kişi, bir şekilde seçimle Cumhurbaşkanlığı makamına oturacak. İran içerisinde bunun etkisi şöyle olur: Bunun bir uluslararası görünüm etkisi olur. Sonuçta Cumhurbaşkanı ve Dışişleri Bakanı güvenliği en ön planda olması gereken kişiler ancak koruyamıyorsunuz” dedi.

“Suikast olduğu ortaya çıkartılmazsa ilişkiler üzerinde hiçbir etkisi olmaz”

Güvenliği sağlayamama, hava durumunu ön görememe gibi faktörler olursa bunun İran’ için kötü algı oluşturacağını ifade eden Karaca, “Bu olayda bir dış mihrak ya da dış bir etken var mıdır? İsrail’in İran’a karşı düzenlediği bu tip eylemlere bakarsak en son İran Konsolosluğu vuruldu. Daha önce bilim insanları öldürüldü. Yani doğrudan iç işlerine karışacak bir nokta yok” şeklinde konuştu.

Suikast ihtimalini de değerlendiren Karaca, “Şimdi bu işleyişe baktığınız zaman İsrail, Cumhurbaşkanına yapılacak bir suikastı üstlenmeyecekse bir anlam ifade etmeyecektir. Yalnızca ölenler kalacaktır ve bu bir kaza kırım olarak geçecektir. İsrail suikast beyanında bulunmazsa ya da bunun bir suikast olduğu ortaya çıkartılmazsa o zaman İran-İsrail ya da İran ABD ilişkileri üzerinde hiçbir etkisi olmaz” diye konuştu.

“Reisi, ABD ile açık görüşmeler yapmak istiyordu”

Kaza kırım olması durumunda İran’ın uluslararası siyasetteki itibarını zedeleyeceğini vurgulayan Karaca son olarak şunları söyledi:

“Reisi, Amerika’yla daha açık görüşmeler yapılmasını isteyen bir kişiydi. Bu iç mücadelenin bir sonucu olur mu? O olursa zaten bunun bir suikast değil kaza kırım olduğu açıklanır. Bunun bir kaza olması ihtimalinin daha fazla olduğunu düşünüyorum. Kaza olmuş olsa bile İran adına çok olumsuzluk içeren bir pozisyona neden olur. Uluslararası algı olarak enkazın yerini tespit edememe, gece görüşü olmayan uçaklar, bütün bunlar olumsuz etkiye neden olur.” – İSTANBUL

İran hükümet kabinesi acil toplandı

TAHRAN – İran Yüksek Seçim Kurulu Sözcüsü Hadi Tahan Nazif, İran Cumhurbaşkanı Reisi’nin hayatını kaybetmesinin ardından ülke yönetimine ilişkin yaptığı açıklamada, önümüzdeki 50 gün içinde cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapılacağını belirterek, “İran dini lideri Hamaney’in onayıyla ülke yönetimi cumhurbaşkanı birinci yardımcısı Muhammed Muhbir’in sorumluluğunda olacak” dedi.

İran’da Cumhurbaşkanı Reisi ve beraberindeki heyetin helikopter kazası sonucu hayatını kaybetmesinin ardından acil duruma geçildi. İran devlet televizyonu, Hükümet Kabinesi’nin Cumhurbaşkanı Yardımcısı Muhammed Muhbir’in başkanlığında acil toplantı gerçekleştirdiğini duyurdu. Söz konusu toplantıda Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’a ait cenazelerin Tahran’a nasıl getirileceği ve cenaze programının görüşüldüğü belirtildi. Öte yandan yeni cumhurbaşkanın kim olacağı ve bu sürecin nasıl işletileceği de görüşülen konular arasında yer aldı.

İran’da 50 gün içinde seçim yapılacak

Öte yandan, İran Yüksek Seçim Kurulu Sözcüsü Hadi Tahan Nazif, ülke yönetiminde herhangi bir aksamanın yaşanmayacağını ve önümüzdeki 50 gün içinde cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapılacağını belirtti. Nazif, “İran dini lideri Hamaney’in onayıyla ülke yönetimi cumhurbaşkanı birinci yardımcısı Muhammed Muhbir’in sorumluluğunda olacak” dedi.

Anayasaya bağlı hareket edileceğini söyleyen Nazif, Yargı Erki Başkanı, Meclis Başkanı ve Cumhurbaşkanı birinci yardımcısından oluşan heyetin 50 gün içerisinde yeni cumhurbaşkanını seçmek için ülkeyi seçime hazırlayacaklarını ve Reisi’nin yerine seçilecek olan yeni cumhurbaşkanının da ülkeyi 4 yıl boyunca yöneteceğini söyledi.

Ne oldu?

Aliyev ile Azerbaycan-İran sınırındaki görüşmesinin ardından dönüş yolunda olan Reisi’yi taşıyan helikopter, İran’ın Doğu Azerbaycan eyaletine bağlı Berazin ile Erdeşiri köyleri arasındaki Dizmar ormanında sert iniş yapmış ve bölgeye arama-kurtarma ekipleri yönlendirilmişti. Yoğun sis ve hava şartlarının elverişsizliği nedeniyle arama-kurtarma çalışmaları olumsuz etkilenirken, helikopterde Reisi’nin yanı sıra İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, Doğu Azerbaycan Valisi Malik Rahmeti, Tebriz Cuma İmamı Ayetullah Ali Haşim, Reisi’nin koruması ile pilot ve yardımcılarının da bulunduğu aktarılmıştı.

İran İçişleri Bakanı Ahmed Vahidi ise olayın ardından yaptığı açıklamada, “Cumhurbaşkanını taşıyan helikopter, yoğun sis nedeniyle sert iniş yapmak zorunda kaldı” ifadelerini kullanmıştı.

Akıncı İHA’sı helikopterin enkazını tespit etti

Havanın kararması, yoğun tipi ve yağışın etkilediği arama- kurtarma çalışmalarında yaşanan zorluklar nedeniyle Tahran yönetimi Türkiye’den gece görüşlü helikopter talebinde bulunmuştu. Gece boyu devam eden enkaz bulma çalışmalarında sabah karşı Türkiye’ye ait Akıncı İHA’sının belirlediği konuma yönelen İranlı yetkililer helikoptere ait enkazı bulmuştu.

Konuya ilişkin ilk açıklamayı yapan İran Kızılay Başkanı Pirhüseyin Kulivend, bölgeye ulaşmaya çalıştıklarını belirterek, İran Cumhurbaşkanı Reisi ve beraberindekilerin hayatta kalma şanslarının düşük olduğunu söylemişti. Ardından İran İHA’larının kullanıldığı arama kurtarma çalışmalarında Reisi ve beraberindeki heyetin cenazelerine ulaşılmıştı.

Reisi kimdir?

İran’ın Meşhed kentinde din adamı bir ailenin çocuğu olarak 14 Aralık 1960 tarihinde dünyaya gelen İbrahim Reisi, 1981 yılında Kerec savcılığına atandı. Kerec savcılığı yaptığı sırada, Hemedan Savcısı olarak da atanan Reisi, her iki görevi de birlikte yürütürken, 1985’te de Tahran Savcı Yardımcılığı görevini yaptı. Reisi, 1988 yılında İranlı siyasi mahkumların idam edilmesine karışan 4 kişiden biri olarak adlandırıldı. İbrahim Reisi, 1989-1994 yılları arasında Tahran Başsavcılığı’nda, 1994 yılında ise Devlet Denetleme Kurumu Başkanlığına atanarak 10 yıl boyunca görev yaptı. Reisi, 2004 yılında Yargı Erki Başkanı Birinci Yardımcılığı görevine atanan, 2014 yılında İran Genel Başsavcılığı ve 2016’da yine İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney tarafından atanarak Meşhed kentindeki İmam Rıza Türbe ve Külliyesi Vakfı Başkanlığı görevlerini yürüttü. 2019’da İran Yargı Erki Başkanı olarak ülke içerisinde yürüttüğü yolsuzluk ile mücadele ve aldığı kararlar ile gündeme gelen Reisi, 18 Haziran 2021’de ise Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, yüzde 62 oy alarak İran’ın 8. Cumhurbaşkanı oldu.

RUSYA’DAN “GERÇEK BİR DOSTTU” AÇIKLAMASI

Rusya Dışişleri Bakanı Lavrov, “İran Cumhurbaşkanı Reisi, Rusya’nın gerçek, güvenilir dostuydu. Reisi ve Dışişleri Bakanı Abdullahiyan’ın İran-Rusya ilişkilerini geliştirme çabaları, güvenilir ortaklıkları paha biçilemezdi. Hayatını kaybeden dostlarımız için derin taziyelerimizi gönderiyoruz. Kalplerimiz dost İran halkının yanında” açıklamasını yaptı.

HAMAS: FİLİSTİN DAVASINI VE DİRENİŞİNİ DESTEKLEDİLER

Cumhurbaşkanı Reisi ve Bakan Abdullahiyan’ın ölüm haberi üzerine, Hamas’tan da konuya ilişkin açıklama yapıldı. Hamas, İran’ın dini lideri Ali Hamaney, İran hükümeti ve İran halkına, yaşadıkları büyük kayıp karşısında en derin taziye ve dayanışma duygularını iletti. İran liderlerinin İsrail’e karşı Filistin davasını ve direnişini desteklemesinden ötürü övgülerini dile getiren Hamas, İran’ın ‘en köklü kurumlarının bu büyük kaybın etkilerinin üstesinden gelmesini sağlayacağına olan güvenini dile getirdi.

PAKİSTAN’DA 1 GÜNLÜK YAS İLAN EDİLDİ

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif taziye mesajında Pakistan bayraklarının bir gün yarıya indirileceğini duyurarak “Pakistan, bir aydan kısa bir süre önce Cumhurbaşkanı Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’ı tarihi bir ziyarette ağırlama mutluluğunu yaşadı. Pakistan’ın iyi dostlarıydılar. Pakistan bir günlük yas tutacak, Cumhurbaşkanı Reisi ve arkadaşlarına saygı ve Kardeş İran’la dayanışma göstergesi olarak bayrak yarıya indirilecek” dedi.

LÜBNAN’DA 3 GÜNLÜK YAS

Lübnan Başbakanı Necib Mikati, İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’ın helikopter kazasında hayatını kaybetmesi nedeniyle ülkede 3 günlük resmi yas ilan edildiğini ve bayrakların yarıya indirildiğini duyurdu. Mikati’nin taziye mesajı, Lübnan resmi haber ajansı NNA tarafından paylaşıldı.

Taziye mesajında, İran Cumhurbaşkanı Reisi ve Dışişleri Bakanı Abdullahiyan’ın elim bir helikopter kazasında hayatını kaybetmesi nedeniyle Lübnan’da 3 günlük resmi yas ilan edildiği kaydedildi. Ayrıca, Lübnan’daki tüm resmi kurumlarda bayrakların yas boyunca yarıya indirileceği ve devlet televizyonları ile radyolarının programlarını bu acı hadiseye göre düzenleyeceği ifade edildi.

AZERBAYCAN’DAN İRAN’A DESTEK VE DAYANIŞMA MESAJI

Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı yayımladığı taziye mesajında “Helikopter kazasında İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Dışişleri Bakanı Emir Abdullahiyan, Doğu Azerbaycan Valisi Malek Rahmati, Tebriz imamı Muhammed Ali Haşim ve beraberindeki diğer kişilerin hayatını kaybettiği yönündeki korkunç haberden derin üzüntü duyduk. Ölenlerin ailelerine ve sevenlerine en içten taziyelerimizi sunuyoruz. Kelimelerle anlatılamayacak kadar trajik bir kayıp olan bu yürek parçalayıcı ölümlerin yasını tutuyoruz. Azerbaycan, kardeş ve dost İran İslam Cumhuriyeti’ne destek ve dayanışma sunmaktadır” ifadelerini kullandı.

Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov mesajında “İran Cumhurbaşkanı, sevgili dostum Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ve diğer yetkililerin ölüm haberi beni derinden sarstı. Kardeş İran milletine, bu trajik kazada hayatını kaybedenlerin ailelerine ve dostlarına en derin başsağlığı dileklerimi iletiyorum” dedi.

AB KONSEYİ BAŞKANI TAZİYELERİNİ İLETTİ

AB Konseyi Başkanı Charles Michel mesajında “AB, Cumhurbaşkanı Reisi ve Dışişleri Bakanı Abdullahiyan’ın yanı sıra diğer heyet üyeleri ve mürettebatın helikopter kazasında hayatını kaybetmesinden dolayı içten taziyelerini ifade ediyor. Düşüncelerimiz aileleriyle birlikte” dedi.

“HİNDİSTAN İRAN’IN YANINDADIR”

Hindistan Başbakanı Modi, kazanın ardından şoke olduğunu ve bu trajik kaza nedeniyle derin üzüntü duyduklarını belirtti. Reisi’nin Hindistan-İran ilişkilerine katkılarının her zaman minnetle hatırlanacağını söyleyen Reisi, “Bu kötü zamanda Hindistan İran’ın yanındadır” dedi.

IRAK VE KATAR TAZİYE MESAJI PAYLAŞTI

Irak Başbakanı Şiya el-Sudani de, “Bu trajik kaza nedeniyle Iran halkına ve liderlerine desteğimizi sunuyoruz” ifadesini kullandı.

Katar Emiri Temim bin Hamed es-Sani, İran hükümetine ve halkına taziyelerini sundu.

CHP VE İYİ PARTİ LİDERLERİNDEN BAŞSAĞLIĞI MESAJI

CHP Genel Başkanı Özgür Özel, İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve beraberindekilerin helikopter kazasında hayatını kaybetmesi nedeniyle İran halkına başsağlığı diledi.

Özel, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, “İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan’ın yaşamlarını yitirmiş olması nedeniyle komşumuz İran’a ve İran halkına başsağlığı diliyorum.” ifadesini kullandı.

İYİ Parti lideri Müsavat Dervişoğlu da, “İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve heyetinde yer alan Dışişleri Bakanı Hüseyin Amir Abdullahiyan’ın bir helikopter kazası sonucu hayatlarını kaybetmiş olduklarını büyük bir üzüntüyle öğrenmiş bulunmaktayım.

İran halkına bu acı kayıplardan dolayı başsağlığı diler, vefat edenlere Allah’tan rahmet dilerim. Yeni bir Cumhurbaşkanı’nın seçimi sürecinin suhuletle ve İran halkının yüksek katılımıyla gerçekleşmesini umarım. Bu kayıpların İran ve bölgemiz açısından yeni krizlere ve fırsatçı arayışlara yol açmaması en samimi dileğimdir.” sözlerini kullandı.

Reisi’nin Kasım ayındaki Ankara ziyareti Gazze’de yaşanan olayların diplomatik yansımaları nedeniyle, Ocak başındaki ise IŞİD’in İran’da 100’e yakın kişinin ölümüne neden olan nedeniyle ertelenmişti.

Reisi’nin Ankara ziyaretinin temel nedeni, 8.’si düzenlenecek olan Türkiye-İran Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi (YDİK) toplantısına Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’la birlikte liderlik etmek.

Taraflar toplantıda birçok bakanın da yer alacağı kalabalık heyetlerle temsil edilecek.

İki cumhurbaşkanının baş başa görüşmesi de öngörülüyor.

Erdoğan ve Reisi’nin ağırlıklı gündeminde 7 Ekim’de Hamas’ın İsrail’e saldırması ve ardından İsrail’in Gazze’ye başlattığı askeri operasyonun yer alması öngörülüyor.

İsrail’i her iki devlet de sert şekilde eleştirse de Türkiye ve İran’ın soruna ilişkin bakış açıları ve sorunun yarattığı yeni güvenlik belirsizliklerine dönük yaklaşımları büyük farklılıklar içeriyor.

İran “düşman” olarak gördüğü İsrail’i ve yakın Batılı müttefiklerini daha da zora sokmak için bölgedeki Şii silahlı grupları giderek artan şekilde kullanmaya devam ediyor.

Suriye ve Irak’taki Amerikan üslerine dönük son dönemde artan saldırılar, Kızıldeniz’de askeri ve ticari gemilere dönük füze saldırıları gibi gelişmeler bu kapsamda değerlendiriliyor.

Türkiye ise İsrail-Hamas savaşının bölgeye yayılmadan acil bir ateşkesle sonlandırılması ve ardından iki devletli çözümü önceleyen kalıcı barış anlaşması için sürecin başlamasını istiyor.

Savaşın yayılması riski

Son haftalarda yaşanan gelişmeler, İran’ı ve İran ile bağlantılı grupların çatışmalara daha fazla müdahil olmasına ve savaşın yayılması kaygılarının artmasına neden oldu.

Yemen’de İran bağlantılı Husilerin Kızıldeniz’den geçiş yapan ticari gemilere saldırı düzenlemesi ve başta ABD ve İngiltere olmak üzere Batı’nın buna yanıt vermesi, Lübnan ve Suriye’de yerleşik Şii gruplarla İsrail arasında zaman zaman yaşanan askeri gerilim dikkatlerin bölgesel savaş riskine kaymasına neden oldu.

İran’ın IŞİD saldırısına misilleme olarak Pakistan, Irak ve Suriye’deki hedefleri vurması, Pakistan’ın da aynı şekilde askeri bir yanıt vermesi de gerilimin düzeyini artıran gelişmeler oldu.

Bu nedenle, Ankara’daki temaslarda Erdoğan’ın Reisi’ye bölgesel istikrar vurgusu yapması bölge ülkelerinin, gerginliğin yayılmasından çok barışın bir an önce sağlanması için ortak siyaset belirlemeleri gerektiği mesajını vermesi bekleniyor.

Ankara, Pakistan-İran gerilimi kapsamında yaptığı resmi açıklamada, taraflara itidal ve sağduyu çağrısında bulunmuş ve bölgesel istikrar vurgusu yapmıştı.

Ankara’da yapılan değerlendirmeler, İran ve Batı arasında yeni bir gerilimin en çok İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu hükümetinin işine yarayacağı, dolayısıyla Tahran yönetiminin bunu dikkate alması gerektiğini öne çıkarıyor.

Terörle mücadele gündemin üst sırasında

Ankara görüşmelerinde PKK ile mücadele de gündemin üst sıralarında yer alacak.

Türkiye, son bir ayda iki ayrı saldırı gerçekleştiren PKK’nin son dönemde Kuzey Irak’ta faaliyetlerinin artmasından rahatsız.

Hükümet ayrıca İran’ın nüfuz alanı olarak görülen Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) ikinci büyük kenti Süleymaniye’de PKK’nin giderek etkinlik artırmasını ciddi bir sorun olarak görüyor.

Süleymaniye kenti, İran ile çok yakın bağları olan Talabani ailesinin Kürdistan Yurtseverler Birliği’nin (KYB) otoritesinde.

Ankara, İran-Irak sınır geçiş noktasında giderek etkisini artıran PKK’ye dönük önlem alınması için Bağdat yönetimine ve KYB’ye uyarılarını sürdürüyor. Reisi ile yapılacak görüşmelerde bu konunun da ele alınması bekleniyor.

Suriye ve Kafkasya da gündemde

Türkiye, 7 Ekim sonrasında değişen bölgesel güvenlik denkleminin Suriye ve Irak’ta yeni gerilim ve çatışma noktaları yaratma olasılığından da kaygı duyuyor.

İran’ın her iki ülkenin kuzey bölgelerinde etkin olması özellikle Suriye’de milis güçler aracılığıyla varlığını hissettirmesi Ankara temaslarında gündem gelmesi olası konular arasında.

İran, Türkiye ile Suriye arasında 2022 sonunda Rusya’nın arabuluculuğunda başlatılan normalleştirme sürecine dördüncü aktör olarak katılım göstermişti.

Ancak İran’ın taraflar arasındaki görüş ayrılıklarını azaltmaya çalışmak yerine Şam yönetiminin “Türk askerlerinin ” destek vermesi Ankara’nın not ettiği unsurlar arasında.

Ankara’da Erdoğan-Reisi arasında yapılacak görüşmelerle aynı gün Astana Grubu’nun da Kazakistan’da toplanacak olması dikkat çeken bir gelişme. Astana Grubu, Suriye sorunun çözümü için Türkiye-Rusya ve İran arasında kurulmuştu.

Tarafların ele alacakları diğer bölgesel bir konu Azerbaycan- Ermenistan savaşı sonrası Güney Kafkasya’da barış ve istikrarın sağlanması çabaları.

Türkiye, iki ülke arasında kalıcı barış anlaşmasının imzalanması sonrasında bölge ülkeleri arasında refah ve istikrarı temel alan yeni uluslararası ulaştırma, enerji gibi işbirliği alanlarını öne çıkarmaya çalışıyor.

Bunların başında da Türkiye’yi Azerbaycan’a doğrudan bağlayacak olan Zengezur Koridoru’nun yaşama geçirilmesi geliyor.

İran, bu projeye, kendi toprakları üzerinden transit geçişin sonlanacağı ve Ermenistan ile doğrudan bağının da sıkıntıya gireceği endişesiyle soğuk yaklaşıyor.

Ancak Türk yetkililer, İran’ın koridorun yaşama geçmesine tek başına karşı çıkamayacağını gördüğünü, dolayısıyla sürecin içinde olmak için çaba gösterdiğini vurguluyor.

Dolayısıyla Ankara’da ele alınacak bir konu da Zengezur Koridoru’nun geleceği olacak.

Anlaşmalar imzalanacak

İki ülke arasında yapılacak temasların ardından kültür, bilim, medya, içişleri, taşımacılık, ticaret ve ekonomi gibi alanlarda yaklaşık on anlaşmasının imzalanması öngörülüyor.

Erdoğan ve Reisi’nin ikili gündemde üzerinde duracakları en önemli konunun son yıllarda özellikle Covid-19 salgını nedeniyle düşüş gösteren ticaret hacmini yeniden çıkış eğilimine sokmak.

Türkiye ile İran arasında 2012’de 22 milyar dolar düzeyinde olan ticaret hacmi, yaklaşık 6 milyar dolara kadar inmiş durumda.

Tarafların 30 milyar dolar hedefini bu ziyaret sırasında tekrar etmeleri bekleniyor.

Ticaret hacmindeki düşüşün nedenleri arasında İran tarafının iki ülke Tercihli Ticaret Anlaşması’ndan 68 ürünü çıkarması da yer alıyor.

Bu ürünlerin yeniden anlaşma kapsamına alınması Ankara’nın beklentileri arasında.

Ticareti artırmak için mevcut üç olan sınır kapısını beşe çıkatmak da iki ülke yetkililerin ele aldığı bir diğer konu.