Kış uykusu, bazı hayvanların çetin kış koşullarına dayanabilmek için metabolizmalarının, nefes alıp verme ve kalp atış hızlarının yavaşladığı, vücut sıcaklıklarının azaldığı dönem olarak biliniyor.

Uzun süreli hareketsizlik hali olan kış uykusu, genellikle vücutlarında depoladıkları besinleri yakarak enerji elde eden ayı, yarasa, sincap, kirpi, yer sincabı, dağ sıçanı, fındık faresi, kurbağa gibi “sıcak kanlı” hayvanlarda görülüyor.

Kışın yeterli besin kaynağı bulamayan hayvanlar, bu süreci kış uykusunda geçirerek yaşamsal faaliyetleri için gereken enerjiyi saklayıp hayatta kalıyor. Söz konusu hayvanlar, kış uykusuna yatmadan birkaç ay önce ise uyurken harcanacak besini vücutlarında depoluyor.

Küresel ısınma ve insanlara bağlı etkenler, bu hayvanlardan özellikle bozayılara son senelerde kış uykusunu adeta unutturdu.

Türkiye’deki bozayılarla ilgili 24 yıldır çalışmalarını sürdüren Bursa Uludağ Üniversitesi (BUÜ) Veteriner Fakültesi İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı Başkanı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hüseyin Cihan, AA muhabirine, ayıların yırtıcı memeliler grubuna dahil olduğunu ve besin zincirinin en üst tabakasında yer aldıklarını söyledi.

Kış uykusunun ayılar için çok önemli bir süreç olduğunu belirten Cihan, bu hayvanların hormonal süreçlerini tamamlamak ve besin ihtiyaçlarını giderip uygun metabolizmaya ulaştıktan sonra kışın uykuya yatmak durumunda olduklarını anlattı.

Ayıların üremelerinde kış uykusunun engel olmadığını, doğum yapabildiklerini dile getiren Cihan, “Yavrularını bu şekilde beslerler ve hayata bahar mevsiminde, kış uykusundan çıktıktan sonra daha aktif olacak halde yavrularının dışarıya çıkartmayı sağlarlar. Bu çok önemlidir. Doğadaki besinsel ihtiyaçlar ya da ne zaman beslenebilecekleri, çevrenin sıcaklığıyla ilişkilidir. Örneğin kışın gıda bulabilme oranı düştüğü için sonbaharda beslenmeye başlarlar ki yağlanırlar. Bu, yavrularını da beslemek amacıyla kışa, o gıdasız zamana hazırlık oluşturur. Sütünün de çok yüksek yağ oranına ihtiyacı vardır.” diye konuştu.

“Ormanlarda yabani meyvelerin çoğaltılması” önerisi

Prof. Dr. Cihan, ayıların yaşam süreçlerinde uzun yıllardır bazı sorunlar olduğunu, bunların başında kendi besin zincirlerinde gereken gıdaya ulaşamamalarının geldiğini anlattı.

İnsanlar tarafından yaşam alanları daraltılan bu hayvanların farklı arayışlara girdiğini aktaran Cihan, şöyle devam etti:

“Normal habitatlarında uygun gıdaları elde demiyorlar, bulamıyorlar, demek ki yetersiz. Tabii ki bizden kaynaklanıyor, insanoğlundan kaynaklanıyor. Onların alanlarına o kadar fazla girdik, o kadar tahrip ettik ki oraları, hayvanlar kendi gıdalarını bulamıyorlar. Mecburen çöplere, insan gıdalarına yönelmeye çalışıyorlar. Kolay yiyeceğe alışkın olan, çok zeki olan hayvanlardır ve bu yüzden de o çöplüğü mecburen karıştırıyorlar. Kış uykusuna yatmama sebeplerinden biri kendi habitatlarındaki yiyeceklere ulaşamamaları, insan gıdalarına kolay ulaşmaları. Diğeri de tabii küresel ısınma. Çok aşırı soğuklar olmadı ve ne oluyor, kar yağmayınca gıdaya ulaşabilme imkanı da artıyor. Bu sefer zaten yatmaz.”

Cihan, bozayıların tam anlamıyla kış uykusuna yatan hayvanlar olmadığını, kışın dönem dönem uyandıklarını, kalkıp inlerinden çıktıklarını bildirdi.

Çok az da olsa gıda bulabilirlerse onları yiyip uykularına devam ettikleri bilgisini veren Cihan, “Yani gerçek kış uykusu değildir, sürüngenlerde olduğu gibi ama ne yazık ki ısı arttığı için ve gıdayı bulabilme imkanları biraz olsun arttığı için bu dönemlerde kış uykusuna yatma ihtiyacı duymuyorlar.” dedi.

Cihan, bozayıları korumak için insanların doğaya daha fazla zarar vermemesi, canlıların yaşam alanlarını tahrip etmemesi ve ormanlarda meyvelendirme çalışmaları yapılmasını önerdi.

Ayıların yaşadığı alanlarda yabani meyvelerin çoğaltılmasına yönelik çalışmalar yapılmasının, insanların yaşadığı alanlara gelmesinin de önüne geçeceğini vurgulayan Cihan, sözlerini şöyle tamamladı:

“Aslında onlar bizimle bir araya gelmeyi hiç istemiyor. Ne oluyor? Aç kaldıklarında tabii yine insan ile ayı çatışması oluyor. Bu, hayvanların suçu değil aslında, yine suç bizde oluyor. Onlara doğru gıdayı, uygun gıda alanlarını da bulacak şekilde bir çalışma yapacak olursak inanın onlar da bizimle birlikte olmak istemeyecekler. Bursa’mızda, Uludağ’da ayı popülasyonu oldukça iyi durumda, iyi diyorum çünkü onların artışı, alanlarında bulunması bizim için de çok iyidir aslında. Türkiye’de Karadeniz Bölgesi ayı popülasyonu yönünden en zengin olan alanlardan biridir. Bence oradaki koruma çalışmalarına çok ağırlık vermek gerekiyor. Sadece tabii ki Karadeniz’de değil, ülkenin tamamında ayı çalışmalarına, koruma çalışmalarına hız vermek gerekiyor. Umarım hem o muhteşem canlılarımızı ve hem de insanlarımızı barışçıl bir şekilde yaşama tutturmuş oluruz.”

TÜRKİYE’de son 53 yılın en sıcak kasım ayı yaşandı. Ocak ayında yazdan kalma günlerin etkisini gösterdiği Antalya’da hayvanat bahçesinde kış uykusuna yatamayan ayı ailesi ve kaplumbağalarda stres etkileri görüldü.

Dünyayı etkisi altına alan iklim değişikliği ve kuraklık tüm canlıları etkiliyor. Ara mevsimlerin görülmemesi, yaz mevsiminin yıl içerisinde daha uzun sürmesi ve kış mevsiminin sıcak geçmesi nedeniyle hayvanların da biyolojik dengelerinde bazı değişimler yaşanıyor. Antalya’nın en büyük doğal yaşam parkı olan Antalya Hayvanat Bahçesi’nde özellikle bu yıl ocak ayında havanın 22’li derecelerde olması bazı hayvanlarda strese neden oldu. Önceki yıllarda aralık ayında kış uykusu hazırlıklarına başlayan, derin kış uykusu uyumasa dahi, daha sakin bir yaşam süren ve yeme alışkanlarını azaltan ayı ailesi ile kaplumbağalarda bahar etkisi yaşanıyor.

Antalya Hayvanat Bahçesi ve Doğa Parkı Sorumlu Veteriner Hekimi Aygül Arsun, çok sayıda canlının tıpkı bahar havasında gibi davrandığını söyleyerek, “Ayı ailesi ve kaplumbağamız var. Önceki yıllarda yine aynı şekilde kış uykusuna yatma hazırlığı yapan diğer türlerimiz vardı. Yemek ihtiyacı hissetmez, daha az hareket eder ve kışlıklarına çekilirlerdi. Ancak bu yıl özellikle sanki bahar havasında gibi daha hareketliler” dedi.

Kış uykusuna yatmadıkları için hayvanların stres yaşamaya başladığını belirten Aygül Arsun, “Onların da biyolojik dengeleri var. Kış havası ve soğuk olmasını bekliyorlar fiziken ancak bu durum olmayınca stres yaşıyorlar” diye konuştu.

Almanya’dan tatil için Antalya’ya gelen ve hayvanat bahçesini ziyaret eden Oktay Günay, havanın tüm dünyada aşırı sıcak ilerlediğini söyledi. Almanya’da hayvanat bahçelerindeki hayvanlarda sıcaklığa bağlı değişimler gördüğünü söyleyen Günay, “Almanya’da bir hayvanat bahçesinde kutup ayıları var. Onlar da kış uykusuna yatamıyor. Antalya’daki hayvanların da aynı sorunu yaşaması üzücü” ifadelerini kullandı.

SON 53 YILIN EN SICAK KASIM AYI

1930’dan 2022 yılına kadar Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün yaptığı ölçümlemelere göre kentte yıl geneline göre ortalama sıcaklık 18,8, ortalama en yüksek sıcaklık 24,2, ortalama en düşük sıcaklık ise 13,8 olarak ölçüldü. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün 2023 yılı kasım ayı ortalama sıcaklıklarının 1991-2020 normallerine göre kıyaslamasında sıcaklığın Korkuteli, Karaisalı, Hakkari, Ergani, Mardin çevrelerinde mevsim normalleri civarında gerçekleştiği, diğer yerlerde mevsim normalleri üzerinde olduğu kaydedildi. Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki de son 53 yılın kasım ayı sıcaklık değerlendirmesini sosyal medya hesabından paylaşarak iklim değişikliğine dikkat çekti.

Bakan Haseki, “Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğümüzün yaptığı kasım ayı sıcaklık değerlendirmelerine göre; Son 53 yılın en sıcak kasım ayını yaşadık. 2023 yılı kasım ayı ortalama sıcaklığı 12,5 derece olarak ölçüldü. Buna göre, normal sıcaklık ortalamalarının 3,2 derece üzerinde sıcaklık gerçekleşti. Kasım ayında en düşük sıcaklığı -15,3 ile Erzurum’da, en yüksek sıcaklığı ise 32,9 ile Salihli’de tespit ettik” dedi.