ADF 2024’ün Türkiye-Ermenistan ilişkilerine katkısı ne oldu?2021 yılından bu yana geleneksel hale gelen Antalya Diplomasi Forumu (ADF), bu yıl da uluslararası gündeme yansıyan bir etkinlik olarak “Krizler Döneminde Diplomasiyi Öne Çıkarmak” temasıyla ön plana çıktı. 1-3 Mart 2024 tarihleri arasında gerçekleşen ADF 2024’e 147 ülkenin temsilcileri ile 19 devlet başkanı katıldı. Forumda bölgesel ve küresel konuları ele alan 51 panel gerçekleştirildi. Pek çok ülkenin diplomatik liderlerini bir araya getiren ADF 2024’e, Ermenistan’ı temsilen Dışişleri Bakanı Ararat Mirzoyan ile Türkiye-Ermenistan normalleşme süreci özel temsilcisi ve aynı zamanda Ermenistan Cumhuriyeti Milli Meclisi Başkan Yardımcısı olan Ruben Rubinyan da katıldı. Forumda Türkiye’yi temsilen Türkiye-Ermenistan normalleşme sürecinin özel temsilcisi olarak atanan Büyükelçi Serdar Kılıç da yer aldı. Kılıç ADF’de bir kez daha mevcut sorunların çözümü için bölge dışından çözüm dayatmanın faydasız olduğunu dile getirdi. Ülkelerin kendi çözümlerini üretmelerine fırsat verilmesi gerektiğine işaret ederek bölgede kalıcı bir barış için bunun elzem olduğuna işaret etti.

ADF2024’te, bölgesel düzeyde Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesi ön plandaydı. İlgili pek çok panelde Ermenistan ve Azerbaycan temsilcileri yer aldı ve özellikle de “Güney Kafkasya’da Barış, Kalkınma ve Bağlantısallık” oturumunda tüm taraflar bölgedeki son gelişmeleri müzakere etti. Bu panele ve diğer ikili görüşmelere damga vuran konu ise Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesi oldu. Özellikle Mirzoyan toplantılarda, Türkiye-Ermenistan sınırlarının bir an önce açılması beklentilerini ön plana çıkardı. Mirzoyan’ın konuşmalarında sınırların açılması, diplomatik ilişkilerin kurulması ve iki toplum arasındaki temasların artması gerekliliği bir kez daha vurgulandı. Mirzoyan sınırların açılmasıyla ekonomik ilişkilerin gelişeceğine de dikkat çekti ve Ermenistan vatandaşlarının da bunun farkında olduğunu dile getirdi. Ermenistan ayrıca Güney Kafkasya’da barış ve istikrarın sağlanması için kendilerine düşen görevleri yerine getirdiklerine de vurgu yaptı. Bu açıdan Mirzoyan’ın katılımı bölgesel çapta ilişkilerin normalleşmesi için görüşmelerin devam ettiğini ve tarafların müzakereleri sürdürdüğünü göstermesi açısından önemliydi.

Türkiye-Ermenistan sınırının açılmasında hangi konular gündeme geliyor?ADF 2024’deki açıklamalardan hareketle özel temsilciler arasındaki görüşmelerin sağlıklı bir şekilde devam ettiğini söylemek mümkün. Öte yandan üçüncü ülke vatandaşlarına açılan kara sınırının Ermenistan ve Türkiye’deki diplomatik pasaport sahibi kişiler için de geçerli olacağı anlaşılıyor. Mirzoyan’ın tarihi Ani Köprüsü’nü restorasyonu ve sınır bölgelerindeki altyapı ve yolların inşası konusunda da bazı anlaşmalara varıldığını belirtmesi yakın bir dönemde sınırların açılabileceği ihtimalini de güçlendiriyor.

Ermenistan her platformda sınırların bir an önce açılması gerektiğine işaret ederek aslında en başından beri bu konudaki kararlı tavrını devam ettiriyor. Öte yandan yeni dönemde gerek Fransa gerekse de diğer Batılı devletlerle olan yakınlaşma sürecinin ilişkiler üzerinde olumsuz etkisi görülebilir. Zira son olarak Ermenistan’da gerçekleştirilen bir ankette ülkenin en önemli güvenlik ortağı olarak Fransa, İran ve Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) öne çıkması önemli bir gösterge. Dolayısıyla bu eksen kaymasının Rusya tarafından da rahatsızlıkla ve yakından takip edildiğini belirmek gerekir. Son olarak Erivan’ın gerekirse Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden (KGAÖ) çıkabileceklerini dile getirmesi ve Rus askerlerinin Zvartnots Havalimanı’ndan çıkması gerektiğine dair açıklamaları da gerginliğin tırmandığının önemli bir göstergesi. Fransa’nın bölgede tansiyonu artırması özellikle de Azerbaycan’a yönelik tutumu da görüşmeleri sekteye uğratabilecek bir diğer sorun. Zira Azerbaycan ve Fransa arasında diplomat kriziyle başlayan gerginlik halen dinmiş değil.

Bu noktada Ermenistan’ın “barış kavşağı” projesinin hayata geçirilmesi konusunda istekli olduğunu ve bu projenin ekonomi ve bölgede kalıcı barış için önemine vurgu yaparak projeyi gündemde tutmaya çalıştığını da belirtmek gerek. Bu yönüyle Mirzoyan’ın açıklamalarından da hareketle tarafların barışa hiç olmadığı kadar yakın oldukları görülmekle birlikte sürecin halen bıçak sırtı ilerlediğini de belirtmek gerek. Son olarak Ermenistan’ın Hindistan’la ilişkilerinde önemli birtakım gelişmelerin yaşanmaya başlanması, Erivan’ın Hindistan’dan sadece askeri malzeme değil aynı zamanda ciddi bir nüfus göçü de almaya başlaması Ermenistan’ın müttefiklerini çeşitlendirmeye de ayrı bir özen gösterdiğine işaret ediyor.

Azerbaycan ve Ermenistan sınır belirleme komisyonları görüşmelerinde güncel gelişmeler nelerdir?Karabağ’ın işgalden kurtarılması ve Ukrayna’da yaşanan gelişmelerin Güney Kafkasya’da önemli yansımaları oldu. Ermenistan “tarihsel hami” olarak gördüğü Rusya ile ilişkilerde gerginlikler yaşamaya başladı ve Güney Kafkasya’da adeta bir statüko değişimi başladı. Bu değişimin ilk yansımaları Rusya ile ilişkilerde görüldü ve Ermenistan’da Rusya’dan Batı’ya doğru bir kopuş başladı. Bu kopuşun ilk halkasını Rusya’ya bağımlılık “stratejik bir hataydı” şeklinde açıklamalar oluşturdu. Ermenistan’ın yeni dönemde yüzünü çevirdiği taraf ise ABD ve Avrupa Birliği (AB) ülkeleri özellikle de Fransa oldu. Bu nedenle Azerbaycan ile ilişkilerin normalleşmesi ve mevcut sorunların çözümü için sıklıkla AB ülkelerine ziyaretler başladı. Türkiye ve Azerbaycan ise bölgesel sorunların çözümünde AB ülkelerinden ziyade bölgesel aktörleri işaret etti.

Bu çerçevede Azerbaycan-Ermenistan arasında sınır belirleme komisyonları bugüne kadar pek çok kez bir araya geldi ancak sınır belirleme konusunda yasal çerçevenin oluşturulmasında henüz bir uzlaşmaya varılamadı. Sınır belirleme konusunda Batılı komisyonların devreye girmesi ise süreci olumsuz etkiledi. Zira 30 yıllık işgal sürecinde inisiyatif almayan Batılı devletlerin şimdi bu sürece dahil olma çabalarının temelinde küresel ve bölgesel gelişmelerin önemli bir payı bulunuyor. Bu gelişmelerden biri de Zengezur Koridoru oldu. Bu koridorun sağlayacağı yararların herkes farkında olduğu için özellikle de AB üyesi ülkeler sürece dahil olma konusunda her yolu deniyor. Bu süreç Ermenistan’ın AB ve NATO’ya üyelik iddialarını dahi gündeme getirmeye başladı.

Erivan her ne kadar bu adımları “ülkenin ekonomik direncini ve ekonomik kaynaklarını çeşitlendirmek” olarak adlandırsa da asıl mesajın Rusya’ya verilmek istendiği de aşikar. Bu nedenle önümüzdeki günlerde Erivan’ın hem AB hem de ABD ile ilişkilerinin daha da derinleşeceği söylenebilir. Bu tarihi eksen kaymasının temelinde ise Batı dünyasının bu kez Güney Kafkasya’da Ermenistan üzerinden Rusya’yı yalnızlaştırma politikasının da önemli bir payı olduğunu hatırlatmakta yarar var.

???????[Prof. Dr. Yıldız Deveci Bozkuş, Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Büyükelçi Bekar, AA muhabirine, 2023’te Türkiye-Özbekistan ilişkileri ile 2024 perspektiflerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

İki ülke arasında 2023’te en üst düzeyde çok sayıda karşılıklı ziyaret ve etkinliklerin gerçekleştirildiğini belirten Bekar, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in farklı vesilelerle iki kez Türkiye’ye, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Zirvesi’ne katılmak için bir kez Özbekistan’a geldiğini kaydetti. Bekar, “2023 yılında Türkiye ile Özbekistan arasındaki ilişkiler daha da gelişerek devam etti.” dedi.

Cumhurbaşkanlarının karşılıklı ziyaretlerin yanı sıra bölgesel ve uluslararası toplantılar nedeniyle de bir araya gelerek gündemdeki konularla ilgili fikir alışverişinde bulunduklarını anlatan Bekar, iki ülke arasında ilgili bakanlık ve devlet kurumları arasındaki karşılıklı temas ve ziyaretlerin de sürdüğünü dile getirdi.

Bekar, “Bu açıdan 2023’ün, ikili ilişkilerin gelişmesi ve yayılması, kapsam alanının daha da genişlemesi açısından önemli bir yıl olduğunu düşünüyorum. Çünkü 2023’te güvenlikten ekonomiye, ekonomiden kültüre ve turizme, farklı alanlarda çok sayıda karşılıklı temaslar hızlanmıştır. Bu da ilişkilerimizin sağlam zeminlere oturmakta olduğunu, içeriğinin zenginleştiğini göstermektedir.” ifadelerini kullandı.

İki ülke arasında siyasi ve ekonomik ilişkilerin yanı sıra savunma sanayi ve güvenlik alanındaki ilişkilerin de giderek geliştiğine dikkati çeken Bekar, bu çerçevede Özbek yetkililerin katılımıyla jandarma ve polis hizmet içi eğitim programlarının yapıldığını bildirdi.

“Özbekistan, kara gün dostu olduğunu gösterdi”

Türkiye’deki 6 Şubat depremleri sonrasında iki ülke arasındaki işbirliğinin doğal sonucu olarak bir dayanışma ortamının oluştuğuna işaret eden Bekar, Özbekistan’ın bu depremlerde hızlı tepki vererek, arama kurtarma ve sağlık ekipleri gönderdiğini, 900 bin dolar nakdi yardım ile 700 tona yakın yardım malzemesinin Türkiye’ye ulaştırıldığını, çok sayıda Özbekistanlının yardım için afet bölgesine gittiğini kaydetti.

Özbekistan’ın deprem bölgesindeki 306 konut inşaatı faaliyetinin halen sürdüğünü ve yakın dönemde Hatay bölgesindeki bu evlerin ihtiyaç sahiplerine teslim edileceğini belirten Bekar, “Özbekistan hükümeti ve Özbek kardeşlerimiz ihtiyaç anında Anadolu’da yaşayan kardeşlerine yardım elini uzatmışlardır. Özbekistan, kara gün dostu olduğunu gösterdi ve bizim gönüllerimizde taht kurdu, diyebiliriz.” şeklinde konuştu.

Bekar, 2023’e deprem nedeniyle acılı bir başlangıç yaptıklarını ancak Özbekistan’ın gösterdiği dayanışmayla deprem kaynaklı acılarının bir nebze olsun hafifletilmesine katkı sunulduğunu ifade ederek, 15 Mart’ta Türk Devletleri Teşkilatı Olağanüstü Zirvesi’nin düzenlendiğini ve buraya katılan liderlerin Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a dayanışma içinde olduklarını bir kez daha ifade ettiklerini aktardı.

Her iki ülke için 2023’ün seçim yılı olduğunu ve Türkiye ve Özbekistan’da cumhurbaşkanı seçimlerinin yapıldığını hatırlatan Bekar, Türkiye’deki seçimlerin ardından Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın göreve başlama töreninde iştirak eden Mirziyoyev’in, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın hemen yanında oturarak aralarındaki bağların ne kadar güçlü olduğunu tüm dünyaya gösterdiklerini vurguladı.

İkili ticaret hacmi 3,5 milyar dolar oldu

Bekar, 2023’te ikili ilişkilerde yakalanan ivmenin ticari ilişkilere de damgasını vurduğunu söyledi. Türkiye’de yaşanan depremin olumsuz etkisine rağmen geçen yıl iki ülke arasındaki ticaret hacminin 2022’deki seviyesini koruduğunu ve 3,5 milyar dolar seviyesinde gerçekleştiğini kaydeden Bekar, 2024’te de ikili ilişkilerin geliştirilmesi ve karşılıklı ticaret hacminin artırılması için çabalarının süreceğini bildirdi.

Ankara’da Aralık 2023’te Türkiye-Özbekistan Karma Ekonomik Komisyon 7. Toplantısı’nın gerçekleştirildiğini, buna Özbekistan Başbakan Yardımcısı Cemşid Koçkarov başkanlığındaki heyetin katıldığını anımsatan Bekar, programda iki ülke arasındaki ticari-ekonomik ilişkilerin 2024 ve 2025 yıllarında geliştirilmesini içeren eylem planının geliştirildiğini belirtti.

İki ülke arasındaki haftalık uçak seferleri sayısı 60’ı aştı

Bekar, 2023’ün turizm açısından da önemli bir yıl olduğunu vurgulayarak, geçen yıl Türkiye’den Özbekistan’a giden Türk vatandaşı sayısının ilk defa 100 bini, Özbekistan’dan Türkiye’ye giden Özbekistanlıların sayısının ise 470 bini aştığını dile getirdi.

2023’te Türkiye ile Özbekistan arasındaki uçak seferleri sayısının da arttığını ifade eden Bekar, geçen yıl iki ülke şehirleri arasındaki haftalık uçak seferleri sayısının 60’ın üstüne çıktığını ve bunun ileride daha da artabileceğini söyledi.

Bekar ayrıca Türkiye’nin İstanbul, Ankara ve İzmir şehirleri ile Özbekistan’ın Taşkent, Semerkant, Buhara, Urgenç ve Fergana şehirleri arasında hava seferlerinin yapıldığına işaret etti.

Ortak üniversite kurulmasına ilişkin çalışmalar sürüyor

İki ülke arasındaki eğitim, sağlık ve kültür alanlarındaki ilişkilerin de hızla geliştiğini, bu çerçevede geçen yıl sağlık ve eğitim forumlarının düzenlendiğini hatırlatan Bekar, bugün iki ülke arasında ortak bir üniversitenin kurulmasına ilişkin çalışmaların sürdüğünü ve bu yıl meyve vermesini umduklarını anlattı.

Bekar, Özbekistan’da Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi (ETÜ) Taşkent Şubesi ile Buhara’da Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ) İbni Sina Tıp Fakültesi ve İbni Sina Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu, Taşkent’te ise SBU Hemşirelik Akademisinin faaliyette olduğunu, ayrıca Taşkent İnşaat ve Mimarlık Üniversitesi ile Semerkant İnşaat ve Mimarlık Üniversitesinde iki Türk bilim insanının rektörlük görevinde bulunduğunu kaydetti.

Özbek-Türk ilişkilerinin 2024’teki gelişme perspektiflerine de değinen Bekar, bu yıl yapılması planlanan etkinliklerinin başında Ankara’da düzenlenecek 3. Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi toplantısının geldiğini ve iki ülke cumhurbaşkanlarının başkanlıklarında düzenlenecek programa ilişkin hazırlıkların tüm hızıyla sürdüğünü belirtti.

Bekar, bu yıl ayrıca iki ülke arasındaki siyasi ve ekonomi ağırlıklı ilişkileri tamamlayıcı kültür ve eğitim alanlarında da somut adımların atılmasını beklediklerini sözlerine ekledi.

Serginin açılışı Beyoğlu Belediye Başkanı Haydar Ali Yıldız, Japonya’nın İstanbul Başkonsolosu Kenichi Kasahara, Pakistan İstanbul Başkonsolosu Yardımcısı Danish Mehmood ve Polonya İstanbul Başkonsolosu Yardımcısı Dorota Andrzejak’ın katılımıyla gerçekleşti. Açılış konuşmalarının ardından protokol üyeleri ve ziyaretçiler sergiyi gezdi.

YILDIZ: JAPONYA-TÜRKİYE İLİŞKİLERİNDEKİ 100 YILLIK BİR SÜRECİ DEĞERLENDİRME İMKANIMIZ OLACAK

Açılış konuşmasını gerçekleştiren Beyoğlu Belediye Başkanı Haydar Ali Yıldız, teknoloji dendiğinde bundan 30 yıl önce herkesin aklına Japonya’nın geldiğini vurgulayarak, “Orada üretilen teknolojik ürünler ve tasarımlar hepimizin daha sonraki dönemde ise bir basamak olarak bütün dünyanın değerlendirdiği önemli bir aşamaydı. Bugün bu sergide Japonya-Türkiye ilişkilerindeki 100 yıllık bir süreci okuma ve değerlendirme imkanımız olacak” dedi.

“BUNDAN SONRA JAPONYA VE TÜRKİYE İLİŞKİLERİNDE DAHA ÇOK TEKNOLOJİ KONUŞACAĞIZ”

Yıldız, deprem konusunda Japonya’nın tecrübelerini değerlendirmek için Japonya Başkonsolosluğu ile yakın bir iş birliği içerisinde olduklarını ifade ederek, “Bu konuda çalıştaylar düzenliyoruz, karşılıklı tecrübe paylaşımları yapıyoruz. Heyetlerimiz Japonya’ya gidiyor, Japonya’dan heyetler buraya geliyor. Bundan sonra Japonya ve Türkiye ilişkilerinde daha çok teknoloji konuşacağız. Elbette ki kültürel, ekonomik ve teknolojik anlamda iş birliğini belki önümüzdeki dönemde yine nanoteknolojiyi, yapay zekayı konuşacağız. Hem Japon halkı ve Japonya devletinin hem de Türk halkı ve Türk devletinin bu karşılıklı  iş birliğinden güçleneceğine inanıyorum. Birbirimizi daha iyi tanıyacağımıza inanıyorum. Gösterdikleri bu iş birliğine açık tutumlarından dolayı sayın başkonsolosumuza teşekkür ediyorum. Türkiye Japonya ilişkileri bu ortak ilişkilerimizle daha çok güçlenecek. Sergiye bütün İstanbullu hemşehrilerimi davet ediyorum. Hayırlı olmasını diliyorum” diye konuştu.

KENİCHİ: ZİYARETÇİLERE JAPONLARIN TERCİH ETTİĞİ ‘TASARIMLAR’ HAKKINDA DA BİLGİ EDİNME FIRSATI SUNACAĞINI UMUYORUZ

Japonya’nın İstanbul Başkonsolosu Kenichi Kasahara ise sergide Japonya’nın savaş sonrası yaşadığı ekonomik büyüme ve değişimini anlatan araçlara yer verdiklerini ifade ederek, “Savaş sonrası Japonya büyük bir ekonomik büyüme yakalamış ve bu hızlı değişim ile birlikte insanların hayatlarında da çeşitli değişiklikler olmuş. Bu sergide, bu değişiklikler arasından ‘tasarımlar’ temasına odaklanarak savaş sonrası dönemde ve günümüzde Japon insanların hayatına renk katan günlük ihtiyaçlar, araçlar, hizmetler ve benzerlerine yer veriyoruz. Japonya’nın teknolojik gücünden sıklıkla övgüyle bahsedilmesinin ötesinde bu serginin aynı zamanda ziyaretçilere Japonların tercih ettiği ‘tasarımlar’ hakkında da bilgi edinme fırsatı sunacağını umuyoruz” dedi.

“BU YIL JAPONYA İLE TÜRKİYE ARASINDA DİPLOMATİK İLİŞKİLERİN 100’ÜNCÜ YIL DÖNÜMÜ”

Serginin teması olan 100 sayısının Japonya ve Türkiye için bir anlam taşıdığını ifade eden Kasahara, “Bu serginin temasının bir parçası olan 100 sayısı Japonya ve Türkiye için önemli bir anlam taşıyor. Geçtiğimiz yıl Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100’üncü yılı kutlandı. Bu yıl ise Japonya ile Türkiye arasında diplomatik ilişkilerin 100’üncü yıl dönümü. Bu serginin teması olan 100 sayısı da bu 100’üncü yıl dönümüne yönelik duygularımızı bünyesinde barındırıyor. İki ülke arasındaki ilişkilerin başlangıcından bu yana, sadece bu serginin konusu olan ‘tasarımlar’ değil, ayrıca pek çok şey zamanla değişti. Ancak iki ülke arasındaki dostluk ilişkileri hiçbir dönemde değişmemiş ve hatta daha derin ve samimi bir bağa dönüşmüş. Bu dostluğun önümüzdeki 100 yılda da devam etmesini temenni ediyorum” ifadelerini kullandı.

SERGİ HAKKINDA

Japon üretimi mobilya, elektronik, sofra takımı, tencere seti, giyim aksesuar ve diğer günlük yaşam malzemelerinden örneklerin sunulduğu sergide 1990’lı yıllarda Türkiye’de yaygın olarak kullanılan taşınabilir kasetçalar, gameboy, CD çalar ve atarinin yanı sıra oyuncaklar, kalemler, fotoğraf makinaları ve kırtasiye malzemeleri yer alıyor.